दमक, साउन २३ । नेपाली समाजमा प्रचलित हिन्दू परम्पराहरूमा जनै पूर्णिमा एक अत्यन्त विशेष धार्मिक पर्व हो, जुन हरेक वर्ष श्रावण शुक्ल पूर्णिमाको दिन मनाइन्छ। यो पर्व ‘ऋषि तर्पणी’, ‘उपाकर्म’ तथा ‘रक्षाबन्धन’ का रूपमा समेत परिचित छ। विशेषतः ब्राह्मण र क्षत्रिय समुदायले यो पर्वलाई धर्म, संस्कार र आत्मशुद्धिको प्रतीकको रूपमा मनाउने गर्छन्।
जनै पूर्णिमालाई वैदिक सनातन परम्परामा अत्यन्त उच्च स्थान दिइएको छ। शास्त्रीय मान्यताअनुसार, यो दिन वेदाध्ययन सुरु गर्नका लागि विशेष शुभ मानिन्छ। साथै, आफ्ना गुरु ऋषिहरूको तर्पण गरेर श्रद्धा र कृतज्ञताको भावसहित स्मरण गरिन्छ।
हिन्दू संस्कृतिमा जन्मदेखि मृत्युपर्यन्त १६ वटा संस्कारको वर्णन गरिएको छ, जसमा व्रतबन्ध संस्कार एक अत्यन्त महत्वपूर्ण संस्कार मानिन्छ। “व्रतबन्ध” भन्नुको अर्थ नै कुनै धार्मिक नियम वा कर्तव्यमा बाँधिनु हो। व्रतबन्धपछि नै बालक यज्ञ, पूजापाठ, र वेदाध्ययन जस्ता कर्मका अधिकारी मानिन्छन्। जनै धारण गर्नु भनेको एउटा धार्मिक दायित्व स्वीकार गर्नु हो। जनै (यज्ञोपवीत) तीन धागोले बनेको हुन्छ, जसले देव ऋण, पितृ ऋण र ऋषि ऋण को सम्झना गराउने धर्मशास्त्रबिद चक्रपााणी गौतमले जानकारी दिनुभयो ।
जनै पूर्णिमा केवल धार्मिक दृष्टिले मात्र होइन, वैज्ञानिक दृष्टिले पनि गहिरो महत्व बोकेको पर्व हो। शरीरमा जनै धारण गर्नुलाई वैज्ञानिक दृष्टिले स्वास्थ्यकारक अभ्यासका रूपमा हेरिएको छ। जनै सधैँ बायाँ काँधबाट दायाँ कुहिनासम्म लगाइन्छ, जसले शरीरको ऊर्जा प्रवाह सन्तुलनमा राख्न सहयोग गर्छ भन्ने विश्वास छ।
जनै पूर्णिमा केवल धार्मिक विधि मात्र नभई यो समाजमा नैतिक मूल्य, आत्म–शुद्धि, स्वास्थ्य चेतना र वैज्ञानिक सोचलाई जोड्ने महत्वपूर्ण माध्यम हो। यस्तो पर्वले पुरातन संस्कृतिको संरक्षणसँगै नवीन सोचको विकासमा समेत योगदान पु¥याइरहेको छ। यस पर्वले धर्म, विज्ञान र सामाजिक सन्देशलाई एउटै सूत्रमा गाँसेर नेपाली समाजमा सकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ भन्नेमा कुनै दुईमत छैन।
