दमक, १३ कार्तिक । हिमाली जिल्ला संखुवासभा, यसको चैनपुर नगरपालिका–४ अन्तर्गतको सिद्धपोखरी–मै–दाने, जहाँको वस्तिमा जीवनका अनगिन्ती आरोह–अवरोहहरू लुकेका छन्। यही गाउँका हुन्, ब्यासकुमार लिम्बु । २०२० सालको पौष २८ गते जन्मिएका, जन्मदेखि नै अपाङ्गता बोकेका, तर आकांक्षा र संघर्षमा कहिल्यै पछि नपरेका व्यक्तित्व। जन्मदा उनले जीवनको सहज यात्रा होइन, निरन्तर पाखुरा फैलाउँदै अघि बढ्नुपर्ने कठिन लडाइँ पाए। सामाजिक तिरस्कार, सुम्पिएको विक्षिप्त पारिवारिक अवस्था अनि सरकार र व्यवस्थाको उपेक्षा—यिनै घेराबन्दीलाई चिर्नेमध्ये कति जना सफल हुन्छन्? ब्यासकुमार लिम्बुले आफूमाथि थुप्रिएका चुनौतीसँग जुध्दै जीवनपथमा एक अपवादपूर्ण उदाहरण स्थापना गर्नु भयकोछ।
संखुवासभा क्षेत्रको ऐतिहासिक, धार्मिक, भौगोलिक परिचय मात्र होइन, विविध जातजातिले बनाएको सांस्कृतिक मोहोडा–यीनैबीच लिम्बू समुदायको आफ्नो ऐतिहासिक उपस्थिति रहिआएको छ। लिम्बू समुदायमा जन्मिएका ब्यासकुमारको बाल्यकाल, अन्य सुस्त परिचय बोकेकाहरूभन्दा फरक भयन। किराँत संस्कार, मुन्धुमअनुसार समाजमा व्यक्ति जन्मनु, हुर्कनु अनि प्रतिष्ठा पाउनु सामान्य प्रक्रिया हो जुन अन्तिम गोरेटासम्म खास चेतना, स्वीकृति, स्नेह पाउने अपेक्षामा हुन्छ। तर ब्यासकुमारका लागि भने यिनै परम्परागत अपेक्षाहरू अपर्याप्त र दुःखदायी साबित भए। शारीरिक अवस्था र समाजको दृष्टिकोणले उनलाई अलि बढी कठोर बनायो।
ब्यासकुमारले बच्चैदेखि भोगेको सामाजिक तिरस्कार र बहिष्कार, पारिवारिक र छरछिमेकको उपेक्षा–यी सबैले उहाँको आत्मबललाई क्षीण बनाउन सक्थ्यो, तर उहाँले यसलाई सशक्तीकरणका लागि प्रेरणा बनाउनु भयो।
ब्यासकुमारको पारिवारिक जीवन समाजमा डर लाग्दो विमर्श बन्यो। उहाँको आधा दर्जन श्रीमतीहरूमध्ये दृष्टिविहीन कान्छी विमला नेम्बाङ्ग यतिखेर मात्र साथमा हुनुहुन्छ । साईली श्रीमती लक्ष्मी मायाबाट पूर्ण अपाङ्गता भएका छोरा छन्—पुस्तान्तरमा अपाङ्गता सर्ने सम्भाव्यता र जिम्मेवारी झन् जटिल बनाएको छ।
विद्यालयमा भर्खरै थोरैजसो ‘अपाङ्गता सहुलियत’ निर्णय भइरहेका भएपनि, उहाँ जानुभएको पालामा यस्तो कुनै व्यवस्था थिएन। सहपाठीको दुव्र्यवहार, शैक्षिक वातावरणको असहजता, अपमान र बेइज्जती, चाहिएको भौतिक संरचनाको अभाव, शिक्षणमा अपनाइएको ‘दया’ दृष्टिकोण—यी सबैले उहाँलाई शैक्षिक जीवनको आरम्भदेखि नै हलुका बनायो। यतिसम्म कि ग्रामीण विद्यालयमा आधारभूत तवरमा पढ्न लेख्न पाउनु, अपाङ्गता भएका बिद्यार्थीका लागि सहज वातावरण सुनिश्चित गर्नु, असम्भव बराबर रहेको उहाँको भनाइ छ।
यति कठिनाइ भएपछि पनि उहाँले औपचारिक शिक्षा अध्यनमा निरन्तरतामा कसरि सफलता पाउनुभयो? यसको उत्तर हो—आत्मबल, आशाको खोज जस्तो संघर्ष, र परिवार नभए पनि केही दिलदार शिक्षक वा साथीहरूको असाध्यै कम, तर महत्वपूर्ण सहयोग।
ब्यास कुमारले झण्डै दुई दशकअघि विद्युत सम्बन्धी इलेक्ट्रिक्स तालिम लिए। उनी उर्लाबारी पुगेर ’सेवारो घडी रेडियो सेवा सर्भिस’ पसल सञ्चालन गर्न भ्याए। उर्लाबारीको परिक्षेत्र, ग्रामीण बजार, स्थानीय आवासीय क्षेत्रका लागि सस्तो, भरपर्दो रेडियो र घडी मर्मत गर्ने सेवा अत्यन्तै लोकप्रिय थियो। रोजगारीको वैकल्पिक बजार’ राज्यस्तरमा सृजना भएसम्म, उहाँजस्ता साना व्यवसायी, त्यो पनि अपाङ्गता बोकेका, पूर्ण रूपमा अल्पआय, संकट ग्रस्त भएकाहरू शिक्षारहित बन्न पुगे।
यसको अप्रत्यक्ष असर के भयो? उहाँले वैकल्पिक आयश्रोतको खोजी सुरु गर्नुपर्यो । यस संदर्भमा, राज्य वा स्थानीय सरकार, कुनै एनजिओले ‘उद्योगिक हस्तकला तालिम’, डोरी, सूत्रीबाट मुढा बनाउने, झोलाजस्ता परम्परागत सीपहरुको तालिम सञ्चालन गर्छन्। उहाँले यी तालिम लिएर नयाँ व्यवसायिक सम्भावना खोज्न थाले। हस्तकला उत्पादनको बिक्रीप्रणाली थोरै पद्धतिमा ‘व्यापार मेकका’, ‘स्थानीय बजार’, ‘सहकारी संस्था’ आदिबाट सम्भव हुन्छ। महिलाहरूले अथवा अपाङ्गता भएकाहरूले बनाउने यस्ता सामानको सन्देश–हामी सक्षम छौं, हामीले पनि परिश्रम गर्न सकिन्छ, राज्यले प्रवद्र्धन गरिदेओस्। सो तालिमले आत्मवल जगाउने, आर्थिक सशक्तीकरण गर्दै आत्मसम्मान कायम गराउने भूमिका खेल्छ।
ब्यासकुमार जस्तै अपाङ्गता भएका व्यक्ति, परिवारसहित विपन्न अवस्थामा भएमा राज्य, अथवा तत्कालीन सशस्त्र समूहबाट दिइने यस्ता सुविधा, सर्वस्व लुटिए पनि, जीवनभरको छानामुनि बाँच्न र संघर्ष गर्न मुख्य आधार बनेको छ।
