सुन्य खन जोत प्रविधि

उर्लाबारी,१८ वैशाख । परम्परागत रूपमा खेत जोतेर खेती गर्दा लाग्ने समय, श्रम र लागतलाई चुनौती दिँदै बिना जोताई गरिएको खेतीमा उत्पादन राम्रो देखिएपछि कृषकहरू यसतर्फ आकर्षित भएका हुन् । उर्लाबारी नगरपालिकाका कृषिशाखा प्रमुख अम्विका प्रसाद लुईटेलको अनुसार उर्लाबारीका विभिन्न वडाका ७ वटा प्लटमा करिब १ विघा ५ कट्ठा क्षेत्रफलमा लगाइएको ९७८८ जातको मकैले उत्साहजनक परिणाम दिएको छ । यो प्रविधि अनुसार धान काटिसके पछि खेतमा रहेका झारपातलाई नियन्त्रण गर्न विषादी छर्केर सिधै “डोभ बनाउने मेसिन” प्रयोग गरी बीउ र मल एकैपटक राखिन्छ । स्थानीय कृषक माधव रिजालले बिना जोताई गरिएको मकै हावाको वेग सहन सक्ने, झार कम आउने, नढल्ने र उत्पादन राम्रो हुने अनुभव सुनाउनुहुन्छ ।

जनज्योति कृषक समूहका अध्यक्ष पदम रिजालका अनुसार, नगरपालिकाले बीउ, मल र अन्य आवश्यक सामग्री उपलब्ध गरेको यो प्रयोगले कृषकलाई नयाँ प्रविधि बुझ्न र अपनाउन ठूलो मद्दत पुगेको छ । यसरी गरिएको मकै खेती अहिले पाक्ने अवस्थामा पुगेको छ र परम्परागत जोताई गरिएको खेतभन्दा अझ मजबुत र उत्पादनशील देखिएको कृषकहरूको अनुभव छ । त्यसैगरी चालु आर्थिक वर्षको मंसिर २८ गते उर्लाबारीका विभिन्न वडाका ७ वटा प्लटमा करिब १ विघा ५ कट्ठा क्षेत्रफलमा लगाइएको ९७८८ जातको मकैले उत्साहजनक परिणाम दिएको कृषिशाखा प्रमुख अम्बिका प्रसाद लुईटेल बताउनुहुन्छ ।

लुईटेल का अनुसार आगामी दिनमा यस प्रविधिप्रति कृषकहरूको रुचि अझ बढ्ने निश्चित छ । यस प्रविधिको मुख्य फाइदा भनेको जोताई खर्च घट्नु, माटोको उर्वराशक्ति जोगिनु, पानीको संरक्षण हुनु र कम समयमा खेती सम्भव हुनु हो । साथै माटोको सतह नखोतलिँदा त्यसको संरचना बिग्रँदैन र दीर्घकालीन रूपमा उत्पादन क्षमतामा सुधार आउँछ । तर यसको केही चुनौती पनि छन् । विशेष गरी झार नियन्त्रणका लागि विषादीमा निर्भर हुनुपर्ने, “डोभ बनाउने मेसिन” जस्ता विशेष उपकरण आवश्यक पर्ने, र सबै ठाउँमा समान रूपमा प्रभावकारी नहुनु यसका कमजोरी मानिन्छन् ।

उर्लाबारीका कृषकहरूका अनुसार, यो प्रविधि विस्तार गर्न सबैभन्दा ठूलो बाधा उपकरणको अभाव हो । डोभ बनाउने मेसिन व्यक्तिगत रूपमा किनेर प्रयोग गर्न आर्थिक रूपमा सम्भव नहुने भएकाले स्थानीय सरकारले नै यस्ता उपकरण उपलब्ध गराइदिए किसानहरूलाई ठूलो सहयोग पुग्ने उनीहरूको धारणा छ । समग्रमा, सुन्य खन जोत प्रविधिले उर्लाबारीका कृषकहरूमा नयाँ आशा जगाएको छ । लागत घटाउँदै उत्पादन बढाउने सम्भावनाले यसलाई भविष्यको दिगो खेती प्रणालीका रूपमा स्थापित गर्न सक्ने देखिएको छ । अब आवश्यक छ—प्रविधिको विस्तार, उपकरणमा पहुँच र किसानमैत्री नीति, जसले यस सफल प्रयोगलाई व्यापक रूपमा फैलाउन सकोस् ।

विश्व स्तरमा हेर्दा, “सुन्य खन जोत प्रविधि” १९६० को दशकतिर अमेरिकाबाट सुरु भएको मानिन्छ । पछि यो प्रविधि ब्राजिल, अर्जेन्टिना, भारत लगायतका देशहरूमा व्यापक रूपमा फैलिएको हो । माटो संरक्षण, उत्पादन लागत घटाउने र समय बचत गर्ने उद्देश्यले विकसित गरिएको यो प्रविधि अहिले दिगो कृषि प्रणालीको महत्वपूर्ण अंग मानिन्छ । नेपालमा भने करिब दुई दशकअघि अनुसन्धान र परीक्षणका रूपमा भित्रिएको यो प्रविधि पछिल्ला वर्षहरूमा तराई क्षेत्रमा विस्तार हुँदै गएको छ ।