सामान्य रुघाखोकी, ज्वरो वा हल्का घाँटी दुख्नेबित्तिकै नजिकैको फार्मेसी पुगेर एन्टिबायोटिक किनेर खाने चलन नेपाली समाजमा निकै बढ्दो छ। तर, चिकित्सकको उचित जाँच र सिफारिसबिना जथाभावी एन्टिबायोटिक सेवन गर्नु स्वास्थ्यका लागि गम्भीर र दीर्घकालीन जोखिम निम्त्याउने मुख्य कारण बनिरहेको छ।
१. एन्टिबायोटिक के हो र यसले कहिले काम गर्छ?
ब्याक्टेरियाविरुद्ध मात्र प्रभावकारीः एन्टिबायोटिक केवल ब्याक्टेरिया (जीवाणु) का कारण हुने सङ्क्रमण निको पार्न प्रयोग गरिन्छ।
भाइरल सङ्क्रमणमा निष्प्रभावीः मौसमी रुघाखोकी, इन्फ्लुएन्जा वा अधिकांश भाइरल ज्वरोमा एन्टिबायोटिकले कुनै काम गर्दैन। यस्तो अवस्थामा यसको सेवन गर्नु शरीरका लागि अनावश्यक भार मात्र हो।
२. चिकित्सकको सल्लाहबिना सेवन गर्दा देखिने प्रमुख खतराहरू
जब शरीरमा ब्याक्टेरिया पूर्ण रूपमा नष्ट नहुँदै औषधि रोकिन्छ वा अनावश्यक रूपमा खाइन्छ, ती ब्याक्टेरियाले औषधिविरुद्ध लड्ने क्षमता (प्रतिरोधात्मक क्षमता) विकास गर्छन्।
फलस्वरूप, भविष्यमा सामान्य सङ्क्रमण हुँदा पनि कडाभन्दा कडा एन्टिबायोटिकले काम नगर्ने र ज्यान नै जोखिममा पर्ने अवस्था-Superbug infection_ आउन सक्छ।
हाम्रो आन्द्रामा पाचन प्रक्रिया र रोग प्रतिरोधात्मक प्रणालीलाई बलियो बनाउने लाखौँ उपयोगी -Good bacteria_ हुन्छन्।
जथाभावी एन्टिबायोटिक खाँदा हानिकारक ब्याक्टेरियासँगै यी उपयोगी ब्याक्टेरिया पनि मर्छन्, जसले गर्दा पखाला लाग्ने, ग्यास्ट्रिक बढ्ने र पाचन प्रणाली बिग्रने समस्या हुन्छ।
औषधिको मात्रा-Dose_ शरीरको तौल, उमेर र स्वास्थ्य स्थितिअनुसार मिलाउनुपर्छ। अत्यधिक वा गलत डोजले कलेजो तथा मिर्गौलामा प्रत्यक्ष विषाक्तता -Toxicity_ निम्त्याउन सक्छ।
य कतिपय एन्टिबायोटिकका कारण शरीर चिलाउने, डाबर आउने, सास फेर्न गाह्रो हुने वा ’एनाफाइलेक्सिस’-Anaphylaxis_ जस्तो घातक एलर्जी हुनसक्छ।
वाकवाकी लाग्ने, टाउको दुख्ने र कमजोरी महसुस हुने सामान्य लक्षण हुन्।
३. ध्यान दिनुपर्ने महत्त्वपूर्ण कुराहरू
१. चिकित्सकको सिफारिस अनिवार्यः कुनै पनि एन्टिबायोटिक सुरु गर्नुअघि सम्बन्धित चिकित्सकसँग जाँच गराएर मात्र सेवन गर्नुहोस्।
२. कोर्स पूरा गर्नुहोस्ः चिकित्सकले तोकेको दिन (जस्तै ३ दिन, ५ दिन वा ७ दिन) सम्म लक्षण निको भइसकेको जस्तो लागे पनि बीचमै औषधि छाड्नु हुँदैन। बीचमै छाड्दा बाँकी रहेका जीवाणु थप शक्तिशाली बन्छन्।
३. औषधि साटासाट नगर्नुहोस्ः आफूलाई ठीक भएको औषधि परिवार वा साथीभाइलाई उस्तै लक्षण देखिँदैमा सिफारिस नगर्नुहोस्।
४. फार्मेसीबाट सिधै नकिन्नुहोस्ः लक्षणका भरमा मेडिकल पसलेसँग मागेर एन्टिबायोटिक खाने बानी तुरुन्त बन्द गर्नुहोस्।
