दमक, असोज ३० । तिहार नेपालीहरूको सबैभन्दा चम्किलो र रंगीन पर्वहरू मध्ये एक हो। उज्यालो र श्रद्धाको प्रतीक यो पर्वमा घरघरमा दियो बाल्ने परम्परा रहेको छ। परम्परागत रूपमा माटोको दियो बाल्ने चलन रहँदै आएको भए पनि पछिल्लो समय इलेक्ट्रिक बत्ती, एलईडी लाइट र कृत्रिम दियोहरू को प्रयोग तीव्र रूपमा बढ्दै जादा परम्परागत माटोको दियो भने हराउदै गएको छ ।
तिहारमा प्रयोग गरिने माटोको दियोसँग धार्मिक, सांस्कृतिक र वैज्ञानिक महत्त्व जोडिएको छ। परम्परागत रूपमा घर, मंन्दिर, आँगन तथा देवालयहरूमा माटोको दियो बालिने चलन थियो। तर, आजकल यसको महत्त्वबारे उचित जानकारी नहुनु, आधुनिक सजावटको मोह, र सहजताको खोजी जस्ता कारणले गर्दा कृत्रिम दियोको प्रयोग बढ्दो छ। त्यहि कारण ईलेक्ट्रििक पसलहरुमा उपभोक्ताहरुको भीड लाग्दा माटोको दियो बेच्न राखेका स्थानमा ग्राहकको खासै उपस्थीति देखिदैन । अघिल्ला बर्षहरुको तुलनामा हुने ब्यापार निरन्तर रुपमा घट्दै गएको ब्यापारीहरु बताउछन् । दमक ६ स्थित सडक किनारमा दियो लगायत माटोका सामाग्री बेच्न बस्नुभएकी निर्मला पण्डित खासै ब्यापार नभएको बताउनुहुन्छ । अहिले बजारमा पाईने कृतिम दियो प्रचलनमा आएकोले न्यून मात्रामा ब्यापार हुने गरेको उहाको भनाई छ ।
आधुनिकतासंगै कृतिम सामाग्रीहरु बढ्दै जानु र पछिल्ला पुस्ताहरुमा यसको महत्वबारे जानकारी नहुनुले पनि परम्परागत दियोको प्रचलन हराउदै गएको देखिन्छ । माटोको दियो किन्न आएका ग्राहकहरु पनि यसको महत्वका बारेमा चाँहि अनबिज्ञ देखिन्छन् । घरपरिवारको परम्परालाई निरन्तरता दिनकै लागि खरिद गरिएको दमक ४ की सबिता ढकालको भनाई छ ।
आजको डिजिटल युगमा सजिलो र छिटो काम हुने प्रवृत्तिले पनि परम्परा ओझेलमा पारिरहेको छ। माटोको दियोको तुलनामा कृतिम दियो प्रयोगमा सहज हुने र कम खर्चिलो भएकै कारण यसको प्रयोग बढ्दो छ । सुरक्षाका दृष्टिले पनि माटोको दियो बाट आगलागि हुने भएका कारण एलईडी लाईटको माग धेरै हुने गरेको बताउनुहुन्छ ,सिग्देल डिपार्टमेन्ट स्टोरका सञ्चालक लोकनाथ सिग्देल ।
माटोबाट बनेका दियो परम्परासंगै यसको धार्मिक र बैज्ञानिक पक्ष पनि उत्तिकै रहेको छ । तोरीको तेल प्रयोग गरेर बालिने दियोको धार्मिक र बैज्ञानिक पक्षबारे ज्योतिष पण्डित चक्रपाणी गौतम यसो भन्नुहुन्छ ।
माटोको दियो केवल प्रकाशको साधन होइन, त्यो तिहार पर्बको संकेत पनि हो । जसले उज्यालो मात्र होइन, संस्कार, शुद्धता र परम्पराको सम्मान पनि बोकेको हुन्छ। तर, आधुनिकतासंगै यसको महत्व घट्दो क्रममा छ । परिवर्तन र प्रविधि समयको माग हो।तर हाम्रो मौलिकता, परम्परा र सांस्कृतिक सम्पदालाई पनि संरक्षणमा पनि ध्यान दिन जरुरी छ ।
