दमक, ७ असार । कुनै समय सिङ्गो दमकको सिचाइ मुहानका रूपमा चिनिएको ‘लाजेको वान’ अहिले पर्यटकीय सपना बोकेको सिपिनी सिमसारको नाममा पुनर्जीवित हुँदैछ। दमक-२ को पाङ्गमी चोकबाट पूर्वतर्फको बाटो हुँदै अगाडि बढ्दा, किरात मन्दिर नजिकैको गल्ली पार गरेपछि देखिन्छ—एक प्राकृत सौन्दर्यले भरिएको भूभाग, जहाँ अहिले संरक्षणको लहर चलेको छ।
यस क्षेत्रको इतिहास खोल्दा एउटा नाम अनिवार्य रूपमा आउँछ—लाजे सुब्बा, जसको वास्तविक नाम थियो खड्ग बहादुर कुरुङ्गवाङ। उहाँको खेत आसपासको क्षेत्रमै पानीको ठूलो मुहान थियो, जसलाई ‘लाजेको वान’ भनेर चिनिन थालियो। यही मुहानबाट दुई धाराहरू—दिपिनी र सिपिनी—बग्ने गर्थे। आज त्यो सिपिनीको बग्ने ठाउँ नै सिपिनी सिमसार का रूपमा चिनिँदैछ।
तर समयसँगै ती धारा सुक्न थाले। मानवीय अतिक्रमणले प्राकृतिक स्रोतलाई सङ्कटमा पार्यो। फलस्वरूप सिचाइका लागि प्रयोग हुने यो मुहान ओझेलमा पर्यो। यही संकटबोधबाट जागेका स्थानीयबासी र जनप्रतिनिधिहरू अहिले यसको संरक्षणमा जुटेका छन्।
ऐतिहासिक मोह र भविष्यको सम्भावना
२०१४ सालदेखि यहाँ बसोबास गर्दै आएका अन्तलाल धिमाल भन्छन्, “कुनैबेला सिङ्गो दमकलाई पानी दिने लाजेको वान र सिपिनी सिमसार अहिले सुक्दै गएको देख्दा दुख लाग्छ। हामीले अब यो जोगाउनै पर्छ।” उहाँजस्तै धेरैको आशा छ—यस सिमसारलाई आन्तरिक पर्यटकीय क्षेत्र बनाउने।
रोजगारी, आम्दानी, कृषि र पर्यटनलाई एकसाथ जोड्न सक्ने सम्भावना बोकेको यो क्षेत्र अब संरक्षित बनाउने प्रयास हुँदैछ। वरिपरि घेराबारा लगाउने काम अगाडि बढेको छ। सरकारी जमिनको कित्ता छुट्याउने प्रक्रिया बाँकी भए पनि कामको गति आशावादी देखिएको छ।
सहमति र सहकार्यको नमूना
दमक नगरपालिका, वडाध्यक्षदेखि प्रमुखसम्म, र स्थानीय समाजसेवी सबै मिलेर संरक्षणको यो अभियानमा जुटेका छन्। लाजे सुब्बाकी पत्नी लिलावती सुब्बा, गोविन्द सेनेहाङ र सुस्मा आङग्थुपो, सबैले निजी जमिन समेत सिपिनी सिमसार संरक्षणका लागि सहमतिमा दिएका छन्।
वडाध्यक्ष प्रजापति सापकोटा भन्छन्, “यो हाम्रो सामूहिक सपना हो—प्राकृतिक मुहानको संरक्षण गर्दै पर्यटन र सिचाइ एकसाथ जोड्ने।” उहाँका अनुसार तीन तहका सरकारसँग समन्वय गरेर बजेटसमेत ल्याइएको छ।
समस्या अझ बाँकी छन्
यद्यपि काम अगाडि बढिरहेको छ, प्राविधिक नक्सा निर्माण, कानुनी कागजातमा मौखिक सहमति लेखाउने काम अझै गर्न बाँकी छ। स्थानीय नेतृत्व सक्रिय देखिए पनि दमक नगरपालिकाले कानुनी आधार र नीतिगत स्पष्टता अब ढिलो नगरी सुनिश्चित गर्नु अपरिहार्य देखिन्छ।
नीति निर्मातालाई सन्देश
नेपालभर सुक्दै गएका प्राकृतिक पानीका मुहान र सिमसार क्षेत्रका संरक्षणको सन्दर्भमा सिपिनी सिमसार एक प्रेरक मोडल बन्न सक्छ। यहाँको सहकार्य, सामाजिक सद्भाव र स्थानीय नेतृत्वको क्रियाशीलता अन्य ठाउँका लागि पनि शिक्षा र अभ्यासको पाठ बन्न सक्छ।
यो सिमसार न केवल पर्यटकीय गन्तव्य बन्न सक्दछ, यो स्थानीय उत्पादन, माछा पालन, जैविक कृषि, पिकनिक स्पट, प्रकृति अध्ययन र जलस्रोत संरक्षणको बहुउपयोगी केन्द्र बन्न सक्छ।
तर त्यसका लागि चाहिन्छ नीति स्पष्टता, कानुनी सुरक्षा, र दीर्घकालीन दिगो योजना।
सिपिनी सिमसार केवल पानीको मुहान होइन, यो इतिहास, पहिचान, सम्भावना र सपना हो। स्थानीय जनशक्ति, सामाजिक सहमति र सरकारी संलग्नताले मिलेर बनाउने यस्तो परियोजना केवल दमकका लागि मात्र नभई, समग्र नेपालको स्थानीय प्रकृति पर्यटन मोडल बन्ने सामर्थ्य राख्छ। अब, यो लहरलाई अझ व्यापक बनाउने जिम्मेवारी सबै तहका नीति निर्माताको काँधमा छ।
