दमक, १७ कार्तिक । एक जना विद्यार्थी जो आफ्नै नाममा परीक्षा दिइरहँदा पनि नक्कली विद्यार्थी भनेर निकालिए ।
त्यो घटना थियो २०७० सालको । कैलाली बहुमुखी क्याम्पसको परीक्षा केन्द्रमा स्नातकोत्तरको पहिलो दिनको आफ्नै परीक्षामा नक्कली विद्यार्थी भएर निस्कासनमा परेपछि उहाँमा धेरै ठूलो धक्का लाग्यो । मानसिक हिसाबले समेत उहाँ निकै तरंगित बन्नु भयो । त्यसपछि उहाँको स्नातकोत्तर गर्ने सपना अहिलेसम्म नै अधुरै रहिरहेको छ । उहाँ अर्थात अन्तरलिंगी व्यक्तिहरुको अधिकारका लागि स्थापित संस्था ‘क्याम्पेन फर चेञ्ज’का निर्देशक इसान रेग्मीको पीडा हो यो । ‘मैले त्यो बेला रेस्टिकेट भएपनि साह्रै धेरै मन दुख्नु मात्रै होइन, दिमागले नै काम नगरे जस्तो भयो । त्यसले गर्दा अहिलेसम्म स्नातकोत्तरको सपना अधुरै बनिरहेको छ ।’– उहाँले विगतको पीडा ओकल्नु भयो ।
उहाँ जन्मदा योनीको चिनारीमा जन्मिनु भयो । संगसंगै अण्डकोष भएपनि लिंग नभएका आधारमा त्यो बेला उहाँलाई ‘बालिका’ भनेर पारिवारिक र सामाजिक हिसावले निर्क्यौल भयो । सोही आधारमा बालिकाका रुपमा जन्मदर्ता गरियो । त्यही चिनारीको नागरिकता बनियो । पछि बढ्दै जाँदा उहाँको बोली, शरीरको अन्यभाग पुरुषको जस्तो बन्दै गयो । दाह्री जुंगाधारी उहाँलाई महिला भन्ने ठाउँ देखिएन । महिलाको नाम भएका उहाँ पुरुषको स्वरुपमा देखिएपछि क्याम्पसले नक्कली परीक्षार्थी भनेर निस्कासन गरेको पीडादायी घटनाले उहाँलाई ज्यादै ठूलो ठेस लाग्यो । सामाजिक हिसावले पनि विभिन्नखाले मन दुख्ने र अपहेलनाका घटना झन झल्झल्ती भइरहे । यसरी अगाडिको जीवनको यात्रा नै रोकिएपछि उहाँलाई निकै चिन्ता लाग्यो । उहाँले आफ्नो पहिचान जे हो, त्यसका आधारमा कागजात बनाउने र त्यही क्षेत्रको अधिकारका लागि लड्ने निधो गर्नुभयो । ०७२ सालमा महिलाको नाम र स्त्रीलिंगका आधारमा बनाइएको नागरिकता प्रमाणपत्रलाई पुरुषका रुपमा बनाउने संघर्षमा लाग्नु भयो । प्रमुख जिल्ला अधिकारीसँगको ७ दिनको लगातारको आफ्नो पीडादायी तर्कका आधारमा ०७६ मा पुरुषका नाममा नागरिकता बनाइछाड्नु भयो । उहाँ भन्नुहुन्छ ‘म मेरो चाहना, शारीरिक बनावटका आधारमा पुरुष नै हुँ भन्ने कुरा बुझेपछि मैले मेरो नागरिकताको नाम र लिंग परिवर्तन गरि छोडें । मैले विगत ८ वर्ष अघि महिलासंग विहे गरेको छु ।’
जन्मदा एउटा लिंगिय पहिचान जस्तो देखिएपनि हुर्कदै जाँदा बास्तविक मानिस कुन लिंगमा स्थापित हुन्छ भन्ने कुरालाई सामाजिक र कानुनी हिसावले पनि ध्यान दिनु आवश्यक रहेको हुन्छ । सोही प्रसंगमा झापाको दमकमा ‘अन्तरलिंगी व्यक्तिहरुको मुद्धाका बारेमा अन्तरक्रिया’ कार्यक्रमको सहजीकरण गर्दै आफूले भोगेका पीडाका घटना उहाँले सुनाउनु भएको हो । ०७६ सालमा आफ्नो अगुवाईमा ‘क्याम्पेन फर चेञ्ज’ नामक संस्थामार्फत उहाँले देशव्यापी अभियान अघि बढाउने नेतृत्व गरिहनु भएको छ ।
‘क्याम्पेन फर चेञ्ज’ झापाले नगरपालिकाका जनप्रतिनिधि र बालअधिकार समितिका पदाधिकारीहरुको अन्तरक्रिया राख्दै अन्तरलिंगीहरु पारिवारिक, सामाजिक, कानुनी, सांस्कृति, शिक्षा, रोजगारीसहितका विषयमा विभेदमा परेको विषय उठान गरेको थियो । जसका लागि परिवार, समाज र राज्य उदार बनेर त्यस्ता व्यक्तिहरुको न्यायिक सम्बोधन हुनुपर्नेमा जोड दिइयो । अन्तरलिंगीको वयस्क अवस्थाको आधारमा उसको इच्छा अनुसार कागजातसहितका न्यायिक कामकार्यबाही हुनुपर्ने संस्थाको जोडदार माग रहेको जानकारी गराइयो । एक वा एकभन्दा बढी जन्मजात यौन विशेषताहरुको शारीरिक विविधता लिएर जन्मिएका व्यक्तिहरु अन्तरलिंगी भएको निर्देशक रेग्मीले प्रष्ट्याउनु भयो ।
राहदानीमा पुरुष र महिला भन्दा फरक रहेको अवस्था दर्शाएपछि ‘अदर’का रुपमा ‘ओ’ लेखिदिने गरिएको छ । जसले विदेश जाँदा समेत समस्या हुने गरेको पीडा समेत रेग्मीले बारम्बार भोग्दै आउनु भएको छ । ‘म सन् २०२३ मा अष्ट्रेलियाको कन्फ्रेन्समा जाँदा भारतको इयरपोर्टमा ओ लेखेको पासपोर्टका आधारमा झण्डै जान दिइएन । त्यहाँ मेरो सार्वजनिक बेइज्यती समेत भयो । तर मैले आफ्नो अवस्था बुझाएर प्रतिवाद गरें र त्यहाँबाट छिर्न पाएँ । नत्र मेरो व्लाक लिष्टमा नाम रहेको भए म कहिल्यै विदेशका कार्यक्रममा जान नपाउने जोखिम थियो ।’– उहाँले कदम कदममा भएका अप्ठ्यारा वर्णन गर्ने क्रममा भन्नुभयो ।
कुल जनसंख्याको करीव २ प्रतिशत मानिस अन्तरलिंगी जन्मिने अनुमान छ । नेपालको संविधान २०७२ ले पनि कुनै पनि लिंगका आधारमा विभेद गर्न नहुने अधिकारको धेरैवटा धारामा व्याख्या गरेको छ । जस्तो, धारा १८ को २ मा लिंगका आधारमा विभेद गर्न नपाइने, ३९ मा बालबालिकाको हक अन्तर्गत १ मा प्रत्येक बालबालिकालाई आफ्नो पहिचानको नामाकरण र जन्मदर्ताको हक हुने कुरा उल्लेख छ । धारा ४२ मा सामाजिक न्यायको हक अन्तर्गत १ मा लैगिक तथा यौनिक अल्पसंख्यकलाई विभेद नहुने लगायतका विषयहरु समेटिएका छन् । क्याम्पेन फर चेञ्जले पनि सरकारलाई समावेशीता र शारीरिक स्वायत्तताका लागि अन्तरलिंगीका उल्लेखित सवाल कार्यान्वयनको माग अघि सारिरहेको छ । युपीआर, अन्तराष्ट्रिय बालअधिकार सन्धिलगायतले समेत नेपाल सरकारलाई यौनिक अल्पसंख्यकका विषयलाई सहज बनाएर कार्यान्वयनमा जान सुझाव दिइरहेको छ ।
यस अघि तेस्रो लिंगीका सवाल अलि बढी उठिरहेको सन्दर्भबाट राष्ट्यि जनगणना २०७८ मा २ हजार ९ सय २८ जनालाई ‘अन्य’ भनेर उल्लेख गरिएको छ । तर तेस्रो लिंगी, अन्तरलिंगी वा अन्य समस्या भएका को कति भन्ने कुरा भने त्यसमा छुट्याइएको छैन ।
जन्मदर्तादेखि ठूलो भएपछिको अवस्था समेत ध्यान दिएर कागजात बनाउने र संसोधन गर्न पालिकाहरुको भूमिका रहनु पर्ने कार्यक्रमको आवाज थियो । कार्यक्रममा सहभागी दमक ७ का वडाअध्यक्ष भीम पौडेलले वडाका जनप्रतिनिधिका समस्या उल्लेख गर्दै संघीय तहमै यसको स्पष्ट नीति बन्नुपर्नेमा जोड दिनु भयो ।
कार्यक्रममा अध्यक्षता गर्नुभएकी दमक नगर उपप्रमुख रेगिना भट्टराई प्रसाईंले यसखाले समस्या सबै मिलेर समाधान गर्दै जानु पर्ने धारणा राख्नु भयो । कार्यक्रममा संस्थाका झापाका पैरवीकर्ता प्रेम थापा, मोरङकी पैरवीकर्ता विमला श्रेष्ठको सहजीकरणमा सहयोग रहेको थियो ।
‘क्याम्पेन फर चेञ्ज’ ले काठमाडौं, ललितपुर, बर्दिया, दैलेख, सुर्खेत, झापा र मोरङमा अन्तरलिंगीलाई संगठित गर्दै सचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ ।
