काठमाडौं,४ असोज । प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासभामा सहभागी हुन अमेरिका जाने तयारी गरिरहँदा अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्ले भारतको तीनदिने भ्रमण सकेर स्वदेश फर्किएका छन्।
भारतीय सरकारको निमन्त्रणामा नयाँदिल्ली पुगेका वाग्लेको भ्रमणलाई अहिले बाढीपछिको पुनर्निर्माण, नेपाल–भारत आर्थिक सम्बन्ध, ऊर्जा, लगानी र कनेक्टिभिटीसँगै प्रधानमन्त्री बालेन शाहको सम्भावित भारत भ्रमणको तयारीसँग जोडेर हेर्न थालिएको छ।
तर यहाँ एउटा कुरा छुट्याउन जरुरी छ—वाग्ले भारत जानुको आधिकारिक उद्देश्य बालेनको भ्रमणको वातावरण मात्र बनाउनु होइन। उनको भ्रमणको मुख्य एजेन्डामा भोटेकोशी बाढीबाट क्षतिग्रस्त संरचनाको पुनर्निर्माण, आर्थिक तथा विकास सहकार्य, व्यापार, लगानी, ऊर्जा र दुई देशबीचको कनेक्टिभिटी रहेको सरकारी तथा कूटनीतिक विवरणले देखाउँछ।
बाढीपछि भारतसँग सहयोगको अपेक्षा
गत अगस्ट २६ मा आएको विनाशकारी बाढीले नेपालका उत्तरी क्षेत्रमा ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षति पु¥याएको छ। जलविद्युत आयोजना, सडक, पुल, बस्ती र अन्य पूर्वाधारमा ठूलो क्षति भएको छ।
यही पृष्ठभूमिमा अर्थमन्त्री वाग्लेले भारतीय अर्थमन्त्री निर्मला सीतारमणसँग भेटवार्ता गर्दै बाढीबाट क्षतिग्रस्त संरचना पुनर्निर्माणका लागि भारतको सहयोग अपेक्षा गरिएको बताएका छन्।भेटवार्तामा बाढीको प्रभाव र नेपालको पुनर्निर्माण तथा पुनस्र्थापनाका प्राथमिकताबारे छलफल भएको भारतीय तथा नेपाली पक्षका विवरणमा उल्लेख छ।
तर अहिलेसम्म एउटा कुरा स्पष्ट छैन
भारतले नेपाललाई पुनर्निर्माणका लागि कति रकम दिने भयो?
यही ठाउँमा सामाजिक सञ्जालमा फैलिएका कतिपय दाबी र वास्तविकताबीच फरक देखिन्छ। अहिलेसम्म सार्वजनिक विवरणमा भारतसँग सहयोग र पुनर्निर्माणबारे छलफल तथा अपेक्षा भएको देखिन्छ; निश्चित रकमको ठूलो पुनर्निर्माण प्याकेज घोषणा भएको पुष्टि भएको छैन।
त्यसैले ‘भारतले नेपाललाई यति अर्ब सहयोग दिने भयो’ भनेर ठोकुवा गर्नु अहिले तथ्यपरक हुँदैन।
जयशंकरसँग भेट, सम्बन्धको अर्को तह
वाग्लेले भारतीय विदेशमन्त्री एस. जयशंकरसँग पनि भेटवार्ता गरेका छन्।
भेटमा नेपाल–भारत सम्बन्ध, आर्थिक सहकार्य र दुई देशबीचका आपसी चासोका विषयमा छलफल भएको छ। त्यसअघि सीतारमणसँगको वार्तामा पुनर्निर्माणसँगै व्यापार, लगानी, ऊर्जा र कनेक्टिभिटीका विषय उठेका थिए।
यसले वाग्लेको दिल्ली भ्रमण केवल बाढीको सहयोग माग्ने भ्रमण मात्र नभएको देखाउँछ।
नेपालले भारतसँग अबको आर्थिक सम्बन्धलाई कसरी अघि बढाउने भन्ने विषय पनि भ्रमणको महत्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ।
नेपालको विद्युत् भारतको बजारमा, भारतको लगानी नेपालमा
नेपालले आगामी वर्षहरूमा ठूलो मात्रामा स्वच्छ ऊर्जा उत्पादन गर्ने लक्ष्य राखेको छ। त्यसका लागि भारतीय बजार, लगानी र पूर्वाधार सहकार्य महत्वपूर्ण हुने नेपालको बुझाइ छ।
वाग्लेले भारतीय उद्योगी तथा व्यवसायीहरूसँगको छलफलमा नेपालमा जलविद्युत्, पर्यटन, पूर्वाधारलगायतका क्षेत्रमा लगानी गर्न आह्वान गरेका छन्।
भारत र नेपालबीच ऊर्जा व्यापार, सडक, रेल तथा हवाई कनेक्टिभिटीका विषयमा लामो समयदेखि छलफल हुँदै आएका छन्। पछिल्लो भ्रमणमा पनि यी विषयलाई अगाडि बढाउने विषय उठेको छ।
अब आयो बालेनको भारत भ्रमणको प्रश्न
वाग्लेको भारत भ्रमणपछि सबैभन्दा बढी चर्चा भएको अर्को विषय हो—प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको भारत भ्रमण।
भारतीय सञ्चारमाध्यम द इन्डियन एक्सप्रेसले नेपाल र भारतबीच प्रधानमन्त्री बालेन शाहको नोभेम्बरको दोस्रोार्धतिर भारत भ्रमणको सम्भावनाबारे समन्वय भइरहेको रिपोर्ट गरेको छ।
अर्थमन्त्री वाग्लेले पनि प्रधानमन्त्री शाहले २०२६ को अन्त्यसम्म भारत भ्रमण गर्न सक्ने बताएका छन्। तर भ्रमणको अन्तिम मिति र विस्तृत कार्यक्रम भने अहिलेसम्म औपचारिक रूपमा सार्वजनिक भएको छैन।
यसकारण अहिले नै ‘बालेनको भारत भ्रमण तय भइसक्यो’ भन्नुभन्दा ‘भ्रमणको तयारी तथा समन्वय भइरहेको छ’ भन्नु तथ्यपरक हुन्छ।
के वाग्लेको दिल्ली यात्रा बालेनको भ्रमणको आधारभूमि हो?
यो प्रश्न अहिले स्वाभाविक रूपमा उठेको छ।वाग्लेले भारतीय उच्च अधिकारीसँग भेटे। नेपालका प्राथमिकता र चासोबारे छलफल गरे। आर्थिक तथा कूटनीतिक सम्बन्ध विस्तारको कुरा गरे। त्यसपछि बालेनको सम्भावित भारत भ्रमणको चर्चा पनि सार्वजनिक भयो।
त्यसैले वाग्लेको भ्रमणले प्रधानमन्त्रीको सम्भावित भारत भ्रमणका लागि कूटनीतिक वातावरण र एजेन्डाबारे संवाद गर्न मद्दत गरेको हुनसक्ने देखिन्छ।
तर यसलाई ‘वाग्ले बालेनको भारत भ्रमण तय गर्न मात्रै दिल्ली गएका थिए’ भनेर प्रस्तुत गर्नु उपलब्ध प्रमाणभन्दा अगाडि जाने दाबी हुन्छ।नेपालमा आएको विनाशकारी बाढीपछि जलवायु परिवर्तनको असरबारे बहस अझ तीव्र बनेको छ।
हालै सार्वजनिक वैज्ञानिक अध्ययनले पनि हिमाली क्षेत्रमा बढ्दो तापक्रम र हिमनदी तथा पहाडी भूभागको अस्थिरताबीच सम्बन्ध देखाएको छ। नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा विपद्, जलवायु जोखिम र ‘जलवायु न्याय’को विषय उठाउँदै आएको छ।
प्रधानमन्त्री बालेनको न्यूयोर्क भ्रमणका क्रममा नेपालले विपद्, जलवायु परिवर्तन र त्यसबाट नेपालले भोगिरहेको क्षतिलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसमक्ष प्रस्तुत गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
यसरी हेर्दा अहिले नेपालको कूटनीतिक गतिविधिमा तीनवटा विषय एकैपटक जोडिएका छन्—
न्यूयोर्कमा जलवायु र विपद्को मुद्दा,
दिल्लीमा आर्थिक तथा पुनर्निर्माण सहकार्य,
र सम्भावित रूपमा त्यसपछि प्रधानमन्त्रीको भारत भ्रमण।
तर भ्रम के हो?
सामाजिक सञ्जालमा अहिले विभिन्न दाबी भइरहेका छन्।
‘बालेनको भारत भ्रमण पक्का भइसक्यो।’
‘वाग्ले भारत गएर भ्रमणको मिति तय गरेर फर्किए।’
‘भारतले बाढी पुनर्निर्माणका लागि ठूलो रकम स्वीकृत गरिसक्यो।’
यीमध्ये सबै कुरा एउटै स्तरमा पुष्टि भएका छैनन्।
अहिलेसम्म उपलब्ध विश्वसनीय रिपोर्टअनुसार बालेनको भारत भ्रमणको तयारी भइरहेको छ, तर अन्तिम मिति घोषणा भएको छैन।
