भूमिराज पराजुली
दमक/
दमकको शान , दमकको पहिचान, दमकको आम्दानीको प्रमुख आधार । यो पशुहाट ।
कुनैबेला देशव्यापी रुपमा नाम कमाएको थियो दमक ७ स्थित पशुहाटले । यहाँ विभिन्न जिल्ला र भारतबाट समेत व्यापारी आउने, चापाया पाल्ने किसान आउने । र किनबेच हुने गर्दथ्यो । यहाँ बजार लाग्ने दिन खचाखच हुन्थ्यो । चौपायाको । त्यो बेला यहाँ सुविधा पनि थिएन । गज गज हिलोमा गाडीदै भएपनि किसानले आफ्नो चौपाया बेचेर जाने गर्दथे । खुल्ला चौर थियो । चौरमा चराउँदै चौपायाको व्यापार खुवै गज्जवले हुने गरेको थियो ।
व्यापारी र किसानको त्यो कष्टकर व्यापार स्थिती देखेर सरकारले यहाँ विश्व बैंकको सहयोगमा व्यवसायिक कृषि तथा व्यापार आयोजना मार्फत आधुनिक पशु बजार निर्माण गरिदियो ।
सदुपयोग कि दुरुपयोग ?
तर यहाँ अहिले पशुको बजार कम हुन्छ । तर के हुन्छ त ? यहाँ हुन्छ वडा नं ७ को प्रशाषनीक काम, नजिकै रहेको आनन्द होटलमा ब्यापार, अनी ब्यापारीलाई बस्न बनाइएका घरमा कटेज निर्माण । यहाँ आउने ब्यापारी र किसानलाई शौच गर्न बनाइएको शौचालयमा लागु पर्दार्थ दुव्र्यसनीको लागु पदार्थ सेवन गर्ने स्थल । र बिग्रेका गाडी बनाउने ग्यारेजको सेवा ।
हो अहिले यहाँ चौपायाको ब्यापार भन्दा यस्तै यस्तै गतिविधि बढि हुने गरेको छ । पहिला खुल्ला चौर हुदा कुनै जोखिम थीएन । तर अहिले वरीपरि कम्पाण्ड कबनाइएको र आकर्षक संरचना समेत बनाइदा पनि असुरक्षा छ । व्यापारी बस्नै नसक्ने गरीको स्थितीमा छन् ।
असुरक्षीत बन्न थाल्यो पशुहाट
२०४० साल देखी अर्थात ४१ वर्ष देखी चौपायाको व्यापार गरिरहनु भएका यज्ञ प्रसाद ढुङ्गानाका अनुसार यहाँ अहिले व्यापारीलाई व्यापार गर्न असुरक्षा बढ्यो । बनेको संरना योजना अनुसार प्रयोग भएनन् । पशु प्राविधिक तथा क्वारेण्टाईन यही हुने भनीएको थियो त्यो पनि भएन । अन्तर जील्ला लैजानु परेमा कर काट्ने व्यवस्था समेत यही हुने, कुनैपनि चौपायालाई पानी र घाममा राख्न नपर्ने, बिरामी परिहालेमा यहीनै पशु चिकित्सक राख्ने भनीएको थियो त्यो पनि छैन । अनी यो कसरी सुरक्षीत बजार भयो ? उहाँले प्रश्न गर्दै भन्नु भयो बरु अहिले गाउँका बजारमा , अझ भनौ भारतको सिमावर्ती ठाउँमा चौपाया लग्यो भने ब्यापार सजीलो हुन्छ । दमकमा किन ल्याउनु ? उहाँको प्रश्न थियो ।
निकास बिनाको विकास, भाडामा लगाउने सर्टरका कारण डुबान बन्यो पशुहाट
यस्तै अहिले यहाँ अर्को समस्या पनि बल्झेको छ । त्यो हो डुबान । करीब ५ विगाहा ४ कठ्ठा क्षेत्रफलमा करिब साढे १३ करोड रुपैयाँको लागतमा यहाँ पशु बजार निर्माण गरिएको थियो । यो निर्माण भएको संरचना योजना अनुसार प्रयोगमा ल्याउनु त कता हो कता यहाँ फेरी ५ करोड ३१ लाख रुपैँया बजेट खर्चेर पालिका सरकारले सर्टरहरु निर्माण गरेको छ ।
५३ वटा सर्टर निर्माण गरेर यहाँ के व्यापार होला ? त्यो यो निर्माणमा सहभागी भएका व्यापारीले पनि पक्कै अनुमान गरेरै लगानी गरेका पनि होलान । तर अहिले यो संरचनाका कारण पशुहाट डुबानमा परेको छ । चौपायाको ब्यापार गर्ने ठाउँमा । बाँध्ने ठाउँमा समेत पानी डम्केपछि यहाँ चौपाया लीएर आएका व्यापारीपनि यत्तीकै फर्केका छन् । यो घटना हो गत असार ५ गते बुधबारको ।
व्यापारी बस्नै मानेन्
सुनसरीको बराहक्षेत्र नगरपालिकाबाट १४ वटा चौपाया लिएर दमकको पशुहाटमा व्यापार गर्न आउनु भएका डम्बर बहादुर बस्नेतले बाटोबाटै ७ वटा चौपाया चाहि बेच्नु भयो । बाँकी रहेका चौपाया बजार छिराउनु भयो ।तर सबैतीर पानी जमेको देखेपछि अव फर्काएर लैजाने बताउँदै उहाँ भन्नु हुन्छ हामीले सुरक्षीत तरिकाले यहाँ चौपायाको ब्यापार गर्न पाएनौ । र फर्काउनु पर्ने स्थिती भयो ।
खासमा अहिले यहाँ नगरपालिकाले बनाएको नयाँ संरचनाका कारण डुबानको समस्या भएको यहाँका भुक्तमानहरु बताउँछन् । वरीपरी पानीको निकासनै बन्द गराएर भाडामा लगाउने लोभले ५३ वटा सर्टर सहितका टहरा निर्माण गरिएको छ । कुल ५ करोड ३१ लाखमा निर्माण हुदै गरेका यी टहरा निर्माणको अन्तिम चरणमा छन् । विभिन्न व्यवसायीले यहाँ व्यवसाय गर्ने भनेर यसको निर्माणमा साझेदारी समेत गरेका छन् ।
ब्यापारीले यहाँ पशुहाटको उत्तर तर्फ प्रवेशद्धार छेउका सर्टर निर्माण गर्न प्रति सर्टर ५ लाख, बजारको पूर्व तर्फ किरात भवन पट्टी प्रति सर्टर ४ लाख र बजारको भीत्र पट्टी प्रति सर्टर ३ लाखका दरले निर्माणमा साझेदारी पनि गरेका छन् ।
पि पि मोडलमा निर्माण भएका यी संरचनाले नगरपालिकाले भाडामा लगाएर आम्दानी त गर्ला तर पशु बजारकै अस्तित्व मासिदै गएको यो बजारमा अव के ब्यावार होला त्यो चाहि कुनै टुङ्गो छैन ।
पशुहाट ठेक्काको आह्वानमा कुनै आवेदननै परेन
अनी अहिले पनि डुबानका कारण ब्यापारीनै आउन छोडेपछि पशुहाटको ठेक्का लगाएर नगरपालिकाले आम्दानी गरिरहेको वार्षिक झण्डै डेढ करोडको राजस्व तीर्न कुन ठेकेदार आउलान ? त्यो पनि कुनै पत्तो छैन । चालु आर्थीक वर्षकालागी यहाँ भ्याट बाहेक १ करोड ३० लाख ६६ हजार ६ सय ६६ मा ठेक्का लाग्यो ।
नितु कन्ट्रक्सनले ठेक्का पारेर यो वर्ष त काम गर्यो पनि । तर नगरपालिकाले आगामी आर्थीक वर्षकालागी चालु वर्षको ठेक्का रकममा १० प्रतिशत बृद्धि गराएर ठेक्का आह्वान गर्यो । तर कोहि पनि ठेकेदार कम्पनीले यसको ठेक्का लीने आँट गरेका छैनन ।
किनकी निरन्तर खस्कदो पशुहाटको ब्यापारलाई व्यवस्थित र चलायमान योजना बेगेर नगरपालिकाले राजस्वको अंक मात्रै बढाएपछि ठेकेदारहरु जान मानीरहेका छैनन ।
आगामी आर्थीक वर्षकालागी नगरपालिकाले भ्याट बाहेक १ करोड ४३ लाख ७३ हजार ३ सय ३३ रुपैँयामा ठेक्का आह्वान गरेको छ । दुई पटक सम्म सार्वजनिक सुचना गर्दा समेत यो ठेक्का नलगेपछि अव अन्तिम पटक सात दिने सुचना फेरी प्रकाशन गर्दै छ ।
यदी यसो गर्दापनि कोहि ठेकेदार कम्पनीले निवेदन नदिएमा आह्वान गरिएको रकम घटाउँदै बजार प्रति आकर्षक गर्ने कार्यक्रम सहित निस्केला कि त पशुहाटबाट हुने वार्षिक झण्डै डेण्ढ करोडको आम्दानी नगरपालिकाले गुमाउने छ ।
अव के गरिन्छ ?
हामीले यीनै प्रश्न लीएर दमक नगरपालिकाका प्रवक्ता धर्मप्रसाद दाहाल दिपेशसग पुग्यो। ‘अहिलेको डुबानको समस्यालाई पानी निकास बनाएर तत्कालै समाधान तर्फ लाग्नै छौ । ’ डुबानबारे सोधीएको प्रश्नमा जवाफ दिदै दाहालले भन्नु भयो ‘हामी यसलाई अझ व्यवस्थित बनाउने योजना छौ । ’
अहिले तत्काल योजना अनुसार संरचनाको प्रयोग गर्न नसकेको स्विकार गर्दै नगर प्रवक्ता दाहालले भन्नु भयो ‘योजना अनुसार प्रयोग नगरुञ्जले केहि न केहि काममा प्रयोगमा त ल्याउ भनेर वडा सञ्चालन गरेको र केहि संरचनालाई भाडामा लगाएका हौ । ’
यसलाई डिपिआर अनुसारनै प्रयोगमा ल्याउने गरी कार्यविधि बनेको छ । हामी त्यसलाई कार्वान्वायनमा ल्याउने छौ । ’ दाहालको प्रष्टोक्ति छ ।
