महिनावारीको समयमा धेरैजसो महिलाहरूले पेटको तल्लो भाग, ढाड र तिघ्रामा कडा दुखाइ अनुभव गर्छन्। कतिपयका लागि यो दुखाइ सामान्य हुन्छ भने कतिपयका लागि यो यति असह्य र पीडादायी पनि दैनिक काम गर्न त परको कुरा ओछ्यानबाट उठ्न समेत सक्दैनन्।
हाम्रो समाजमा यसलाई तल्लो पेट चिसो भएरु वा कमजोरीलेु दुखेको भन्दै सामान्य रूपमा छाडिदिने चलन छ। तर, यो दुखाइको पछाडि एउटा निश्चित प्राकृतिक र वैज्ञानिक कारण लुकेको हुन्छ। चिकित्सा विज्ञानको भाषामा महिनावारीको यो दुखाइलाई डिस्मेनोरिया भनिन्छ।
१। दुखाइको मुख्य वैज्ञानिक कारण: प्रोस्टाग्ल्यान्डिनु हर्मोन
महिनावारी हुनु भनेको गर्भाशय पाठेघर को भित्री तह टुक्रिएर रगतका रूपमा शरीरबाट बाहिर निस्कनु हो। यो रगत र तन्तुहरूलाई बाहिर निकाल्नका लागि पाठेघर खुम्चिनु जरुरी हुन्छ।
यो समयमा महिलाको शरीरमा प्रोस्टाग्ल्यान्डिन नामक रसायन वा हर्मोनको उत्पादन हुन्छ। यसले पाठेघरको मांसपेशीलाई खुम्च्याउने काम गर्छ। जब पाठेघर धेरै कडा गरी खुम्चिन्छ, तब त्यहाँका वरपरका रक्तनलीहरू थिचिन्छन्। यसले गर्दा पाठेघरको मांसपेशीमा केही समयका लागि रगत र अक्सिजनको प्रवाह कम हुन जान्छ। अक्सिजनको कमी हुनासाथ शरीरले मस्तिष्कमा दुखाइको संकेत पठाउँछ, जसलाई हामीले तल्लो पेट र ढाड बाँधिएर वा मडारिएर दुखेको महसुस गर्छौँ। जुन महिलाको शरीरमा प्रोस्टाग्ल्यान्डिन हर्मोनको मात्रा बढी उत्पादन हुन्छ, उनीहरूलाई महिनावारीमा धेरै दुखाइ, वाकवाकी लाग्ने, बान्ता हुने र पखाला चल्ने जस्ता समस्या बढी हुन्छन्।
२। दुखाइका दुई वैज्ञानिक वर्गीकरण
प्राइमरी डिस्मेनोरिया यो सामान्य र प्राकृतिक दुखाइ हो। यसमा प्रजनन् अङ्गहरूमा कुनै रोग हुँदैन। केवल हर्मोनको गडबडी र पाठेघर खुम्चिनाले मात्र दुखाइ हुन्छ। यो प्रायः उमेर बढ्दै जाँदा वा बच्चा जन्मिएपछि आफैँ कम भएर जान्छ।
सेकेन्डरी डिस्मेनोरिया यदि दुखाइ प्रजनन् अङ्गमा भएका कुनै समस्या वा रोगका कारण भएको हो भने त्यसलाई सेकेन्डरी भनिन्छ। जस्तैस् पाठेघरमा पलाउने ट्युमर वा इन्डोमेट्रियोसिस जस्ता रोगहरू। यो दुखाइ महिनावारी हुनुभन्दा केही दिन अघि नै सुरु हुन्छ र निकै लामो समयसम्म रहन्छ।
३। दुखाइ कम गर्ने प्राकृतिक र वैज्ञानिक उपायहरू
यदि दुखाइ प्राइमरी अर्थात् सामान्य प्राकृतिक कारणले मात्र हो भने निम्न उपायहरू अपनाएर यसलाई कम गर्न सकिन्छ
तातोले सेक्ने : तल्लो पेट वा ढाडमा तातो पानीको झोलाले सेक्दा पाठेघरका मांसपेशीहरू खुकुलो हुन्छन् र रगतको प्रवाह बढ्छ, जसले दुखाइ तुरुन्तै कम गर्छ।
हल्का व्यायाम र हिँडडुल : दुखाइको बेला सुतिरहँदा मांसपेशी झन् कडा हुन सक्छन्। हल्का हिँडडुल वा योगा गर्दा शरीरमा इन्डोर्फिनु नामक फिल गुडु हर्मोन रिलिज हुन्छ, जसले प्राकृतिक पेनकिलरको काम गर्छ।
हर्बल चिया र हाइड्रेशन अदुवा वा क्यामोमाइल चियामा एन्टि(इन्फ्लेमेटरी गुण हुन्छ, जसले प्रोस्टाग्ल्यान्डिनको प्रभावलाई कम गर्छ। साथै पर्याप्त पानी पिउनाले शरीर सुन्निन पाउँदैन।
चिकित्सकलाई कहिले देखाउने
यदि महिनावारीको दुखाइ औषधि खाँदा पनि कम हुँदैन, दुखाइकै कारण बेहोस हुने अवस्था आउँछ, वा महिनावारी सकिएपछि पनि पेट दुखिरहन्छ भने यसलाई सामान्य सम्झेर बस्नु हुँदैन। यस्तो अवस्थामा तुरुन्तै स्त्रीरोग विशेषज्ञ सँग परामर्श लिएर भिडियो एक्सरे मार्फत जाँच गराउनु बुद्धिमानी हुन्छ।
