दमक, ८ साउन । झापाको गौरीगञ्ज गाउँपालिका–३ मा बस्ने धुतुरो मुखिया ३२ वर्षको हुनुभयो । तर, उहाँको जीवनको एउटा ठूलो सपना अझै अधुरै छ। त्यो सपना हो, नेपाली नागरिकता प्राप्त गर्ने।धुतुरोका बुबा रामजी मुखियाले जीवनभर नेपालमा हुने हरेक निर्वाचनमा मतदान गर्नुभयो । संसदीय होस् वा प्रदेशसभा, स्थानीय तह होस् वा अन्य निर्वाचन, उहाँले मतदाता परिचयपत्रका आधारमा आफ्नो मताधिकार प्रयोग गरिरहनु भयोे । आफ्नै प्रतिनिधि चुनेर पठाउने क्रममा उहाँले आफ्ना छोराछोरी र परिवारले सहजै नेपाली नागरिकता पाउने व्यवस्था हुन्छ भन्ने विश्वास पनि गर्नुहुन्थ्यो ।
तर, रामजी मुखियाको मृत्यु भएको ६ वर्ष बितिसक्दा पनि उहाँका छोराछोरीले नेपाली नागरिकता पाउन सकेका छैनन्।
धुतुरो मुखिया जेठा छोरा हुनुहुन्छ । नागरिकता बनाउन नसक्दा उहाँका तीन जना छोराछोरीसमेत अहिले जन्मदर्ता विहीन अवस्थामै जीवन बिताइरहेका छन्।“बुबाले जीवनभर भोट हाल्नुभयो। हामीले पनि यही देशका नागरिक भएर बाँच्यौँ। तर, आजसम्म नेपाली नागरिकता पाउन सकेका छैनौँ,” धुतुरो भन्नु हुन्छ “हामीलाई आफ्नो देशमै शरणार्थीजस्तो महसुस हुन्छ।”
नागरिकता नहुँदा उहाँको जीवनका हरेक पाइलामा अवरोध छ। क्षमता हुँदाहुँदै पनि अवसरको खोजीमा अन्यत्र जान सक्नु हुन्न । आफ्ना छोराछोरीलाई राम्रो शिक्षा दिन कठिन छ। बिरामी पर्दा उपचार गराउनसमेत अनेक समस्या झेल्नुपर्छ। रोजगारीका अवसरमा सहभागी हुन खोज्दा नागरिकता मागिन्छ। बैंक खाता खोल्नेदेखि राज्यका सामान्य सेवासुविधा लिनेसम्म नागरिकता नै पहिलो सर्त बनेर उभिन्छ।
“मसँग काम गर्ने क्षमता छ। केही गर्न चाहन्छु। तर, जहाँ गए पनि नागरिकता चाहिन्छ। नयाँ अवसर खोज्न सक्दिनँ। छोराछोरीलाई राम्रो पढाउन सक्दिनँ। उपचार गराउन जाँदा पनि समस्या हुन्छ,” उहाँ भन्नु हुन्छ ।नागरिकता नहुँदा उहाँले भोगेको पीडा यतिमै सीमित छैन। आफू जन्मिएको, हुर्किएको र जीवन बिताइरहेको देशमै आफ्नो पहिचान प्रमाणित गर्न नसक्नुको पीडा उहाँले वर्षौंदेखि बोगि रहनु भएको छ ।“म आफ्नै देशभित्र शरणार्थीजस्तो भएको छु,” धुतुरो ले आफ्नो पीडा उज्यालो खवरलाई सुनाउनु भयो ।
शरणार्थी कुनै अर्को देशबाट विस्थापित भएर आएको व्यक्ति हो। उनीहरूका लागि फर्किने देश हुन सक्छ। तर, धुतुरोका लागि फर्केर जाने अर्को कुनै देश छैन। उहाँको जन्मभूमि यही नेपाल हो। उहाँका बुबा यहीँ बस्नुभयो, यहीँ मतदान गर्नुभयो र यहीँ आफ्नो जीवन बिताउनु भयो । तर, बाबुको मृत्यु भएको वर्षौं बितिसक्दा पनि छोराले आफू नेपाली भएको कानुनी प्रमाण पाउन सक्नु भएको छैन ।
नागरिकताको खोजीमा रहेका धुतुरो मुखिया एउटा परिवारको मात्र प्रतिनिधि होइनन्। उहाँजस्ता नागरिक नेपालका विभिन्न भूगोलमा अझै पनि आफ्नो पहिचानको प्रमाण पाउँन राज्यको ढोका ढकढकाइ रहेका छन्।नेपालमा नागरिकता पाउनका लागि नेपाली भएको प्रमाण खोजिन्छ। तर, नागरिकता नभएकै कारण प्रमाण जुटाउन नसक्ने नागरिकका लागि राज्यको प्रक्रिया आफैँ एउटा ठूलो पर्खाल बनेको छ।
धुतुरो मुखियाजस्ता नागरिकलाई नागरिकता दिने उद्देश्यले नागरिकता विधेयक संसदमा पटकपटक बहसको विषय बनेको छ। नयाँ सरकार बनेपछि यो समस्या समाधान हुने आशा पनि गरिएको छ। तर, नागरिकताविहीन नागरिकका लागि पूर्ण समाधान अझै प्रतीक्षाकै विषय बनेको छ।धुतुरोको जीवनमा नागरिकता एउटा कागज मात्र होइन। त्यो उहाँको पहिचान हो। उहाँका छोराछोरीको भविष्य हो। शिक्षा, रोजगारी, स्वास्थ्य र सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने अधिकारसँग जोडिएको आधार हो।
