वर्तमान समयमा, यो संसारको भीड जसले सबैभन्दा बढी छलफल र चिन्ता उत्पन्न गरिरहेको छ । हाम्रो वरिपरि यति धेरै मानिसहरू छन् तैपनि कहिलेकाहीँ हामी आफूलाई हराएको अनुभव गर्छौं । यो प्रत्यक्ष संसारको कुरा हो, तर वास्तवमा आज हामी एक्लै पनि छैनौँ । वास्तविक संसारको संलग्नताको विपरीत, भर्चुअल संसारमा हाम्रो उपस्थितिले हामीलाई आवश्यक भन्दा ठूलो भीडले घेरेको छ । हामी वरीपरीका मानिसहरू र भीडले घेरिएको भए पनि, हामी प्रायः एक्लै हुन्छौं, एक्लोपनको बारेमा चिन्तित हुन्छौं । यो सायद हाम्रो समयको सबैभन्दा ठूलो विरोधाभास हो । मानिस कहिल्यै पनि संसारमा यति जोडिएको थिएन र सायद कहिल्यै यति एक्लै थिएन । मोबाइल स्क्रिन, सोसल मिडिया र डिजिटल कनेक्टिभिटीको यस युगमा सञ्चार बढेको छ, तर अन्तरंगता घटेको छ । त्यसैले एक्लोपन अब व्यक्तिगत अनुभव मात्र नभइ गम्भीर सामाजिक चुनौती रूपमा रहेको छ ।
भर्चुअल संसारमा सबै समय भीडमा देखिए पनि एक्लोपनको भावनाको बारेमा विश्वभरि चिन्ताको विषय भएको छ, विश्व स्वास्थ्य संगठनको सामाजिक सञ्चार आयोगको हालैको रिपोर्टले पनि एक्लोपनलाई विश्वव्यापी सार्वजनिक स्वास्थ्य चुनौतीको रूपमा वर्णन गरेको छ । विश्वव्यापी रूपमा प्रत्येक वर्ष ८00,000 भन्दा बढी मृत्युहरू सामाजिक अलगाव र एक्लोपनसँग जोडिएको मानिन्छ । यसले देखाउँछ कि एक्लोपन पनि मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित गम्भीर मुद्दा हो ।
नेपालमा परिवार एउटा आर्थिक संरचना मात्र होइन, भावनात्मक समर्थनको आधार पनि हो । संयुक्त परिवारहरूमा, धेरै पुस्ताहरू सँगै बस्थे । कुराकानी, हाँसो, झगडा र अन्तरंगता घरको जीवनको हिस्सा थिए । आज शहरीकरण र परिवर्तनशील जीवनशैलीले परिवारहरूलाई साना एकाइहरूमा विभाजित गरेको छ । एउटै घरमा बस्दा पनि मानिसहरू विभिन्न कोठा र विभिन्न ‘स्क्रिन’ मा सीमित छन् । यो शहरको चित्र हो, तर सत्य के हो भने ग्रामीण समाज पनि यो परिवर्तनबाट अछुतो भने छैन । युवाहरू रोजगारी र शिक्षाको खोजीमा शहरमा बसाइँ सरिरहेका छन् । गाउँमा छोडेर गएका आमाबाबु र वृद्धहरूले प्रायः सामाजिक र भावनात्मक एक्लोपनको सामना गरिरहेका छन् । साथै, शहरमा बस्ने युवाहरूले पनि प्रतिस्पर्धा, असुरक्षा र व्यापारिक दबाबको बिचमा आफूभित्र खालीपन महसुस गर्छन्।
सत्य के हो भने एक्लोपनले उमेर देख्दैन । किशोर र युवा वयस्कहरू पनि जोखिममा छन् । अध्ययन, करियर, असफलताको डर, सम्बन्धको अस्थिरता र बढ्दो महत्वाकांक्षाले व्यक्तिलाई भित्रबाट थकाइरहेको छ । बाहिरबाट हेर्दा सबै कुरा सामान्य देखिन्छ, तर भित्र संचारको गहिरो अभाव उत्पन्न भएको छ । सोसल मिडियाले सम्पर्कका लागि नयाँ अवसर दिएको छ, तर कहिलेकाहीँ यसले निकटताको भ्रम पनि सिर्जना गरेको छ । मित्रता स्वरूप परिवर्तन हुँदै ‘फलोअर’ र ‘लाइक’ मा सङ्कुचित हुँदै गइरहेको छ ।
हजारौँको संख्यामा सम्पर्क भए पनि, मानिसहरूले आफ्ना समस्याहरू र भावनाहरू साझा गर्न नजिकका कसैलाई फेला पार्न असमर्थ छन् । मानिसहरू ‘अनलाइन’मा छन्, तर एक अर्काको जीवनमा
उपस्थित छैनन् । प्रविधिले सञ्चारलाई सरल बनाएको छ तर अहिलेसम्म मानव सम्बन्धको विकल्प बन्न सकेको छैन ।
स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार लामो समयसम्म एक्लोपनले डिप्रेसन, चिन्ता, निद्राको समस्या, हृदय रोग र समयपूर्व मृत्युको जोखिम बढाउन सक्छ । विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले सामाजिक सम्बन्धलाई स्वास्थ्यको महत्त्वपूर्ण आधारका रूपमा हेर्नुपर्ने कुरामा जोड दिएको छ । यो एउटा यस्तो अदृश्य महामारी हो, जसले बिस्तारै समाजको जरालाई असर गरिरहेको छ ।
विश्वका धेरै देशहरूले यस समस्यालाई सार्वजनिक नीतिको विषय बनाएका छन् । बेलायतले एक्लोपनसँग जुध्न विशेष रणनीति बनाएको छ र जापानले पनि सामाजिक अलगावको बढ्दो समस्यालाई ध्यानमा राख्दै छुट्टै सरकारी प्रणाली सिर्जना गरेको छ । नेपालमा पनि मानसिक स्वास्थ्य र सामाजिक सम्बन्धबारे बहस बढेको छ तर यस दिशामा व्यापक सामाजिक पहलको आवश्यकता छ । मानसिक स्वास्थ्य सेवाहरूको पहुँच बढाउन, सामुदायिक गतिविधिहरूलाई प्रोत्साहित गर्न र वृद्धवृद्धाहरूका लागि सामाजिक मञ्चहरू विकास गर्न आवश्यक छ तर समाधान सरकारी योजनाहरूबाट मात्रै सम्भव छैन । समाजले पनि आत्मनिरीक्षण गर्न जरूरी छ । छिमेकी, मित्रता, सामुदायिक गतिविधिहरू, पुस्तकालयहरू, बगैँचाहरू, ज्येष्ठ नागरिक समूहहरू र परिवारभित्रका सञ्चार सामाजिक जीवनका धागोहरू हुन् जसले व्यक्तिलाई एक्लोपनबाट बचाउँछन् ।
आज डिजिटल कनेक्टिभिटी र मानव जडानहरू बिचको भिन्नता बुझ्नु आवश्यक छ । सम्बन्धहरू सम्पर्कबाट मात्र निर्माण हुँदैनन्, तिनीहरू समय, सञ्चार र समानुभूतिद्वारा पोषित हुन्छन् । कसैको अवस्थाको बारेमा सोध्नु, वृद्ध व्यक्तिसँग केही समय बस्नु, साथीको मौनता सुन्नाले पनि सामाजिक उपचारको रूपमा काम गर्न सक्छ । हाम्रो जस्तो भावनात्मक समाजको सबैभन्दा ठुलो शक्ति यसको सम्बन्ध, छिमेकी, साझा जीवन र संवादको परम्परा रहेको छ । यदि तिनीहरू कमजोर छन् भने, एक्लोपन व्यक्तिको मात्र समस्या होइन, यो समाजका लागि पनि समस्या हो । डिजिटल युगमा प्रविधि आवश्यक छ, तर यो मानव सम्बन्धको विकल्प हुन सक्दैन ।
