काठमाडौँ,२१ साउन ।कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence–AI) को तीव्र विकासले मानव जीवनका हरेक क्षेत्रमा नयाँ अवसर सिर्जना गरेको छ। तर यही प्रविधिले डीपफेक (Deepfake) जस्तो शक्तिशाली उपकरण पनि जन्माएको छ, जसले वास्तविक देखिने तर पूर्ण रूपमा कृत्रिम भिडियो, अडियो र तस्बिरहरू निर्माण गर्न सक्छ।
सुरुवाती चरणमा मनोरञ्जन, चलचित्र, शिक्षा र विज्ञापनका लागि उपयोगी मानिएको यो प्रविधि अहिले गलत सूचना, साइबर अपराध, राजनीतिक प्रचार, आर्थिक ठगी तथा व्यक्तिगत गोपनीयताको उल्लङ्घनजस्ता गम्भीर चुनौतीसँग जोडिएको छ। विभिन्न अध्ययनहरूले डीपफेकले लोकतन्त्रको आधार मानिने विश्वसनीय सूचना, सार्वजनिक बहस र नागरिकको स्वतन्त्र निर्णय प्रक्रियामा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्ने देखाएका छन।
डीपफेक (Deepfake) के हो?
डिजिटल युगमा “देखेको कुरा नै सत्य हुन्छ” भन्ने मान्यता क्रमशः कमजोर हुँदै गएको छ। एक समय फोटो र भिडियोलाई सबैभन्दा भरपर्दो प्रमाण मानिन्थ्यो। आज अत्याधुनिक एआई प्रणालीले कुनै व्यक्तिको अनुहार, आवाज र अभिव्यक्तिलाई यति वास्तविक रूपमा नक्कल गर्न सक्छ कि सामान्य मानिसले मात्र होइन, कतिपय अवस्थामा विज्ञले समेत वास्तविक र नक्कली छुट्याउन कठिन हुन्छ।
“डीप” (Deep Learning) र “फेक” (Fake) शब्दको संयोजनबाट बनेको यस प्रविधिले केही मिनेटमै कसैलाई आफूले कहिल्यै नभनेको कुरा बोलेको वा नगरेको काम गरेको जस्तो देखाउन सक्छ।
सन् २०१७ मा Reddit मा “Deepfake” शब्द प्रयोग भएपछि यो प्रविधि विश्वव्यापी रूपमा चर्चामा आयो। त्यसयता मेसिन लर्निङ, डीप लर्निङ र जेनेरेटिभ एड्भर्सरियल नेटवर्क (GAN) को विकाससँगै डीपफेक अत्यन्त परिष्कृत बनेको छ। अहिले खुला स्रोत (Open Source) उपकरण र व्यावसायिक एआई प्लेटफर्मका कारण सामान्य प्रयोगकर्ताले पनि उच्च गुणस्तरका डीपफेक सामग्री बनाउन सक्ने अवस्था आएको छ।
डीपफेकका प्रमुख प्रकार
१. डीपफेस (DeepFace)
भिडियो वा तस्बिरमा एक व्यक्तिको अनुहार अर्को व्यक्तिको अनुहारसँग प्रतिस्थापन गरिन्छ।
२. डीपभ्वाइस (DeepVoice)
कुनै व्यक्तिको आवाजको शैली, लय र उच्चारण सिकेर हुबहु नक्कल गरिन्छ।
३. मल्टिमोडल डीपफेक (Multimodal Deepfake)
अनुहार, आवाज, शरीरको हाउभाउ र भाषालाई एउटै सामग्रीमा संयोजन गरिन्छ। यस्तो सामग्री पहिचान गर्न झन् कठिन हुन्छ।
डीपफेकका प्रयोग
डीपफेकलाई केवल नकारात्मक दृष्टिले मात्र हेर्न मिल्दैन। यसको जिम्मेवार प्रयोगबाट विभिन्न क्षेत्रमा महत्वपूर्ण लाभ लिन सकिन्छ। जस्तै चलचित्रमा दिवंगत कलाकारका पात्र पुनर्जीवित गर्ने,ऐतिहासिक व्यक्तित्वलाई शैक्षिक सामग्रीमा जीवन्त बनाउने, दृष्टिविहीन वा श्रवण अपाङ्गता भएका व्यक्तिका लागि पहुँचयोग्य सामग्री तयार गर्ने।बहुभाषिक भिडियो तथा डिजिटल शिक्षा सामग्री निर्माण गर्ने,व्यक्तिगत आवश्यकता अनुसार विज्ञापन तथा ग्राहक सेवा उपलब्ध गराउने आदि । यसलाई जिम्मेवारीपूर्वक प्रयोग गरिएमा डीपफेकले शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार र व्यवसायमा उल्लेखनीय योगदान दिन सक्छ। तर यसको प्रयोगसँगै नैतिकता, सहमति र पारदर्शितालाई केन्द्रमा राख्नुपर्ने आवश्यकता बढ्दै गएको छ।
लोकतन्त्रमाथि डीपफेकको चुनौती
लोकतन्त्रको आधार स्वतन्त्र, निष्पक्ष र तथ्यमा आधारित सूचना हो। नागरिकले सही सूचना प्राप्त गरेपछि मात्र विवेकपूर्ण निर्णय लिन सक्छन्। तर डीपफेक प्रविधिले यही आधारलाई चुनौती दिएको छ। निर्वाचनका बेला उम्मेदवारले कहिल्यै नबोलेको कुरा बोलेको जस्तो देखाउने, साम्प्रदायिक वा जातीय द्वन्द्व भड्काउने, राजनीतिक दलबीच अविश्वास फैलाउने वा मतदातालाई भ्रमित पार्ने उद्देश्यले डीपफेक सामग्री प्रयोग हुन सक्छ। सामाजिक सञ्जालमा यस्ता सामग्री तीव्र गतिमा फैलिने भएकाले निर्वाचनको निष्पक्षतामै प्रश्न उठ्न सक्छ।
राष्ट्रिय सुरक्षामाथिको जोखिम
सन् २०२२ मा युक्रेन–रुस युद्धका क्रममा युक्रेनका राष्ट्रपति भोलोडिमिर जेलेन्स्की (Volodymyr Zelenskyy)को नक्कली आत्मसमर्पण सम्बोधन भएको डीपफेक भिडियो सार्वजनिक भएको थियो। यद्यपि उक्त भिडियो केही समयमै नक्कली भएको पुष्टि भयो, तर यस घटनाले युद्ध, कूटनीति र राष्ट्रिय सुरक्षामा डीपफेक कति खतरनाक हुन सक्छ भन्ने स्पष्ट गर्यो। यसले भविष्यमा सैन्य निर्णय, कूटनीतिक सम्बन्ध तथा आपतकालीन सूचनामाथि समेत गम्भीर असर पार्न सक्ने सम्भावना देखाएको छ।
गलत सूचना र सामाजिक विश्वासको संकट
डिजिटल युगमा गलत सूचना (Misinformation) र योजनाबद्ध भ्रामक सूचना (Disinformation) ठूलो चुनौती बनेका छन्। डीपफेकले यस समस्यालाई अझ गम्भीर बनाएको छ। जब नागरिकले भिडियो वा अडियोमाथि नै विश्वास गर्न थाल्छन्, तब सञ्चारमाध्यम, सरकारी निकाय र सार्वजनिक संस्थाप्रतिको विश्वास पनि कमजोर हुँदै जान्छ। यस अवस्थालाई केही अनुसन्धानकर्ताले “Liar’s Dividend” (झूटको लाभ) भनेर व्याख्या गरेका छन्। यसको अर्थ वास्तविक भिडियोसमेत “यो त डीपफेक हो” भनेर अस्वीकार गर्न सकिने अवस्था सिर्जना हुनु हो। यसले सत्य र असत्यबीचको सीमालाई धमिलो बनाउँछ।
साइबर अपराधको नयाँ स्वरूप
डीपफेक अहिले साइबर अपराधीहरूको शक्तिशाली हतियार बन्दै गएको छ। आवाज नक्कल गरेर आफन्त वा बैंक अधिकारी बनेर रकम माग्ने,कम्पनीका प्रमुखको नक्कली आवाज प्रयोग गरी आर्थिक ठगी गर्ने,व्यक्तिगत जानकारी चोरी गर्ने,अनुहार प्रयोग गरेर अश्लील सामग्री निर्माण गर्ने,ब्ल्याकमेल तथा प्रतिष्ठामाथि आक्रमण गर्ने,
यसले विशेषगरी महिला, पत्रकार, राजनीतिक नेतृत्व र सार्वजनिक जीवनमा रहेका व्यक्तिहरूलाई बढी जोखिममा पारेको छ।
विज्ञापन र मनोरञ्जनमा जिम्मेवार प्रयोग
डीपफेकको अर्को पक्ष सकारात्मक पनि छ। चलचित्र उद्योगमा दिवंगत कलाकारका पात्रलाई पुनर्जीवित गर्न, ऐतिहासिक व्यक्तित्वलाई जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गर्न तथा बहुभाषिक सामग्री तयार गर्न यसको सफल प्रयोग भइरहेको छ। विज्ञापन क्षेत्रमा पनि सम्बन्धित व्यक्तिको स्पष्ट सहमतिका आधारमा डिजिटल प्रतिरूप प्रयोग गरी व्यक्तिगत विज्ञापन तयार गर्ने अभ्यास बढ्दै गएको छ।
तर यसका लागि स्पष्ट सहमति, प्रतिलिपि अधिकार (Copyright) को सम्मान,पारदर्शिता,नैतिक मापदण्ड
अनिवार्य रूपमा पालना गर्न आवश्यक छ।
हाम्रा लागि चुनौती
नेपालमा इन्टरनेट, स्मार्टफोन र सामाजिक सञ्जालको प्रयोग तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। आगामी निर्वाचन, सार्वजनिक नीति, सामाजिक आन्दोलन वा राष्ट्रिय सुरक्षासँग सम्बन्धित विषयमा डीपफेक सामग्री प्रयोग हुने जोखिमलाई नकार्न सकिँदैन।त्यसैले समयमै आवश्यक तयारी गर्नुपर्छ। साइबर कानुन अद्यावधिक गर्ने, डिजिटल फरेन्सिक प्रयोगशाला सुदृढ गर्ने, एआईसम्बन्धी स्पष्ट नीति निर्माण गर्ने, सञ्चारमाध्यममा तथ्य–जाँच प्रणाली विस्तार गर्ने र नागरिकमा डिजिटल साक्षरता बढाउने कार्यलाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ।
समाधानका सम्भावित उपाय
१. स्पष्ट कानुनी व्यवस्था
कृत्रिम बुद्धिमत्ताद्वारा सिर्जित भ्रामक सामग्री, व्यक्तिको अनुहार तथा आवाजको अनधिकृत प्रयोग, डिजिटल प्रतिरूप (Digital Likeness) को दुरुपयोग तथा एआईद्वारा गरिने ठगीलाई कानुनी रूपमा स्पष्ट परिभाषित गरी दण्डनीय बनाइनुपर्छ।
२. एआई नीति र नियमन
जिम्मेवार, पारदर्शी र मानव–केन्द्रित कृत्रिम बुद्धिमत्ता विकासलाई प्राथमिकता दिने राष्ट्रिय नीति आवश्यक छ।
३. डिजिटल साक्षरता
विद्यालय, विश्वविद्यालय तथा समुदायस्तरमा डिजिटल साक्षरता कार्यक्रम सञ्चालन गरी कुनै पनि भिडियो, अडियो वा तस्बिरलाई सत्यापन नगरी विश्वास नगर्न सिकाउनु आवश्यक छ।
४. तथ्य–जाँच प्रणाली सुदृढीकरण
सञ्चारमाध्यम तथा तथ्य–जाँच संस्थाहरूको क्षमता अभिवृद्धि गर्दै डिजिटल सामग्रीको स्रोत, सम्पादन र प्रामाणिकता परीक्षण गर्ने अभ्यासलाई संस्थागत गर्नुपर्छ।
५. प्राविधिक समाधान
डीपफेक पहिचान गर्ने सफ्टवेयर,डिजिटल वाटरमार्क,
कन्टेन्ट प्रमाणीकरण (Content Authentication),
एआईद्वारा सिर्जित सामग्री स्वतः चिनाउने प्रणाली
जस्ता प्रविधिको विकास र प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्न आवश्यक छ।
हाम्रो सन्दर्भ
नेपालमा फेसबुक, टिकटोक, युट्युब, इन्स्टाग्राम लगायतका सामाजिक सञ्जाल सार्वजनिक सूचना आदान–प्रदानका प्रमुख माध्यम बनिसकेका छन्। विशेषगरी निर्वाचन, विपद् व्यवस्थापन, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, वित्तीय कारोबार तथा सार्वजनिक सुरक्षाजस्ता संवेदनशील क्षेत्रमा डीपफेकको दुरुपयोग रोक्न सरकार, निर्वाचन आयोग, नेपाल प्रहरी, साइबर ब्युरो, सञ्चारमाध्यम, विश्वविद्यालय तथा निजी क्षेत्रबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक छ। नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवबाट सिक्दै आफ्नो कानुनी तथा प्राविधिक क्षमता विस्तार गर्न सके भविष्यमा सम्भावित जोखिमलाई धेरै हदसम्म न्यूनीकरण गर्न सक्नेछ।
कृत्रिम बुद्धिमत्ता मानव सभ्यताको महत्वपूर्ण उपलब्धि हो। डीपफेक यसको एउटा शक्तिशाली प्रयोग हो, जसले शिक्षा, स्वास्थ्य, अनुसन्धान, चलचित्र, सञ्चार र व्यवसायमा उल्लेखनीय अवसर प्रदान गर्न सक्छ। तर यही प्रविधिको दुरुपयोगले लोकतन्त्र, राष्ट्रिय सुरक्षा, व्यक्तिगत गोपनीयता, आर्थिक प्रणाली र सामाजिक विश्वासलाई गम्भीर क्षति पुर्याउन सक्छ। डिजिटल युगमा अब “देखिएको सबै कुरा सत्य हुँदैन, सुनिएको सबै कुरा वास्तविक हुँदैन” भन्ने यथार्थलाई स्वीकार्नुपर्ने समय आएको छ। त्यसैले कुनै पनि डिजिटल सामग्रीलाई आँखाले देखेर वा कानले सुनेर मात्र विश्वास गर्ने होइन, त्यसको स्रोत, सन्दर्भ र प्रमाणको पनि परीक्षण गर्न आवश्यक छ। भविष्य सुरक्षित बनाउन कानुनी सुधार, डिजिटल साक्षरता, अनुसन्धान, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य, जिम्मेवार कृत्रिम बुद्धिमत्ता विकास र नागरिक सचेतनालाई समान रूपमा प्राथमिकता दिनुपर्छ। प्रविधिलाई नियन्त्रण गर्ने होइन, जिम्मेवारीपूर्वक प्रयोग गर्ने संस्कृति विकास गर्न सकियो भने मात्र डीपफेकको जोखिम न्यूनीकरण गर्दै कृत्रिम बुद्धिमत्ताको सकारात्मक सम्भावनालाई मानव कल्याणमा रूपान्तरण गर्न सकिनेछ।
