दमक : बजेट बढ्यो, विकास कति बढ्यो?

दमकले विगत केही वर्षमा विकासको ठूलो सपना देखेको छ। सडक, खानेपानी, शिक्षा, स्वास्थ्य, पर्यटन, कृषि, उद्योग, डिजिटल सेवा र सहरी पूर्वाधारलाई प्राथमिकतामा राख्दै नगरपालिकाले आफूलाई औद्योगिक, पर्यटकीय र हरित नगर, स्वच्छ, सुरक्षित र समृद्ध नगरका रूपमा विकास गर्ने लक्ष्य अघि सारेको छ। यसका लागि गुरु योजना बनेको छ। हरेक वर्ष बजेट आएको छ। दर्जनौँ आयोजना सञ्चालन भएका छन्। पूर्वाधार निर्माणमा ठूलो रकम खर्च भएको छ।तर अब एउटा असहज प्रश्न सोध्ने समय आएको छ। बजेट बढ्यो, विकास कति बढ्यो? यो प्रश्न नगरपालिकाको आलोचनाका लागि मात्र होइन, विकासको वास्तविक मूल्यांकनका लागि हो। किनकि विकासको अर्थ बजेटको आकार, योजनाको संख्या वा उद्घाटन भएका आयोजनाको संख्या मात्र होइन। विकासको वास्तविक अर्थ हो नागरिकको जीवनमा आएको मापनयोग्य परिवर्तन।

गुरु योजना : सपना र परिणामबीचको दूरी

दमकको नगर बृहत योजना २०७७ ले शहरको दीर्घकालीन विकासको आधार तयार गर्ने उद्देश्य राखेको थियो। योजनाले पूर्वाधारसँगै आर्थिक विकास, पर्यटन, कृषि, वातावरण, शिक्षा, स्वास्थ्य र सुशासनलाई समेटेको छ। गुरु योजना निर्माण भएको केही वर्ष बितिसकेको छ। त्यसैले अब यसको समीक्षा गर्नुपर्ने स्वाभाविक समय हो। गुरु योजनाले कहाँ पुग्ने लक्ष्य राखेको थियो? आज हामी कहाँ छौँ? कुन लक्ष्य पूरा भयो? कुन लक्ष्य अधुरो छ?अधुरो हुनुको कारण के हो?कति बजेट खर्च भयो?
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण त्यसबाट नागरिकले के पाए?यिनै प्रश्नको उत्तरले गुरु योजनाको सफलता वा कमजोरी निर्धारण गर्छ।

बजेटको आकार ठूलो हुँदैमा विकास ठूलो हुँदैन

दमकको बजेटको आकार पछिल्ला वर्षमा उल्लेखनीय रहँदै आएको छ। उपलब्ध आधिकारिक बजेट दस्तावेजअनुसार २०८०/८१ मा नगरपालिकाको वास्तविक आय करिब रु. १ अर्ब ३१ करोड ७५ लाख ८३ हजार थियो। २०८१/८२ को संशोधित अनुमान करिब रु. १ अर्ब ६२ करोड ९८ लाख पुगेको थियो। तर २०८२/८३ का लागि कुल बजेट रु. १ अर्ब ४७ करोड कायम गरिएको छ। अर्थात् २०८२/८३ को बजेट अघिल्लो वर्षको संशोधित अनुमानभन्दा करिब रु. १६ करोड कम छ।बजेट घट्नु आफैंमा खराब कुरा होइन। यदि कम बजेटमा बढी परिणाम ल्याउन सकियो भने त्यो वित्तीय अनुशासनको संकेत हुन सक्छ। तर त्यसका लागि एउटा प्रश्नको उत्तर खोजिनु पर्छ । कम बजेटमा बढी परिणाम आयो त?
यही प्रश्नको जवाफ तथ्यांकले दिनुपर्छ।

विनियोजन र खर्चबीचको अन्तर

बजेट पुस्तिकामा रकम छुट्याउनु एउटा कुरा हो। त्यो रकम समयमै खर्च गरेर परिणाम निकाल्नु अर्को कुरा। २०८१/८२ को अर्धवार्षिक अवस्थामा करिब रु. ५४ करोड अर्थात् ३३.५ प्रतिशत खर्च भएको सार्वजनिक विवरण आएको थियो। यसले दमकको विकास व्यवस्थापनमा एउटा प्रश्न उठाउँछ आर्थिक वर्षको आधा समय बित्दा विकास खर्चको गति किन अपेक्षाअनुसार हुन सकेन? कम खर्च हुनुका कारण खोज्नुपर्छ। ठेक्का प्रक्रिया ढिलो भयो? आयोजना छनोटमा कमजोरी भयो? उपभोक्ता समितिको क्षमता कमजोर भयो?प्राविधिक समस्या आयो? वा भुक्तानी प्रक्रिया नै ढिलो भयो?
यी प्रश्नको जवाफ नखोजी खर्च प्रतिशत मात्र देखाउनु पर्याप्त हुँदैन। किनकि खर्च नभएको बजेट बचत मात्र होइन, कहिलेकाहीँ कार्यान्वयन क्षमताको संकेत पनि हुन सक्छ।

सडक : किलोमिटर बढ्यो, यात्रा कति सहज भयो?

दमकमा विकासको सबैभन्दा देखिने क्षेत्र सडक हो। उपलब्ध प्राविधिक विवरणअनुसार सहरी क्षेत्रमा ८६.८० किलोमिटर कालोपत्रे र १२४ किलोमिटर ग्राभेल सडक रहेको उल्लेख छ। ग्रामीण क्षेत्रमा १६.४० किलोमिटर कालोपत्रे, ३.४ किलोमिटर ग्राभेल र ४२ किलोमिटर माटे सडक रहेको विवरण छ।
यी तथ्यलाई जोड्दा उल्लेखित वर्गमा करिब २७२.६ किलोमिटर सडक देखिन्छ। तर यहाँ अर्को प्रश्न महत्वपूर्ण छ यीमध्ये २०७७ पछि कति थपिए? कति सडक स्तरोन्नति भए?कति सडकमा फुटपाथ बने? कति सडकमा व्यवस्थित नाला बने? कति सडकमा सडकबत्ती जडान भयो?कति सडक वर्षायाममा पनि सहज रूपमा सञ्चालन हुन्छन्? सडकको लम्बाइ विकासको एउटा सूचक हो। तर नागरिकका लागि सडकको वास्तविक मूल्य यात्राको समय, सुरक्षा, पहुँच र वर्षायाममा सडकको अवस्था हो। त्यसैले अब दमकले “कति किलोमिटर सडक?” मात्र होइन, “कति गुणस्तरीय र सर्वकालीन सडक?” भन्ने प्रश्नको उत्तर दिनुपर्छ।

खानेपानी : आयोजना होइन, धारामा आएको पानी गन्नुपर्छ
२०२१ को जनगणनाअनुसार दमकमा २७,५६९ घरधुरी र १,०७,२२७ जनसंख्या रहेको थियो।

शहरको जनसंख्या र घरधुरी बढ्दै जाँदा खानेपानीको माग पनि बढेको छ। त्यसैले अहिलेको मुख्य प्रश्न हो २७,५६९ घरधुरीमध्ये कति घरधुरीले नियमित, पर्याप्त र गुणस्तरीय खानेपानी पाउँछन्? खानेपानी आयोजना सम्पन्न भएको तथ्य मात्र पर्याप्त छैन। कति नयाँ धारा जडान भए? कति घरधुरीमा नियमित पानी आउँछ? दैनिक कति घण्टा पानी उपलब्ध हुन्छ? कति घरधुरी अझै वैकल्पिक स्रोतमा निर्भर छन्? यदि यी तथ्य छैनन् भने खानेपानी विकासको वास्तविक परिणाम मापन गर्न कठिन हुन्छ।

नागरिकका लागि आयोजना होइन, धारामा नियमित आएको पानी उपलब्धि हो।

कृषि : अनुदानको हिसाबभन्दा किसानको आम्दानी महत्वपूर्ण

दमकको अर्थतन्त्रमा कृषि अझै महत्वपूर्ण आधार हो। नगरपालिकाले कृषि तथा पशुपालन क्षेत्रमा विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ। तर कृषि कार्यक्रमको सफलता कति रकम खर्च भयो भनेर मात्र मापन गर्न मिल्दैन। किसानको आम्दानी कति बढ्यो? उत्पादन कति बढ्यो? उत्पादन लागत कति घट्यो? कति किसान व्यावसायिक कृषिमा प्रवेश गरे? कति कृषि उत्पादनले बजार पायो?
यी प्रश्नको उत्तर खोजिनु पर्छ। कृषिमा एक करोड खर्च गरेर किसानको आय नबढे त्यो खर्चको प्रभावकारितामाथि प्रश्न उठ्छ। तर त्यही रकमले उत्पादन र आय दुवै बढाएको प्रमाण छ भने त्यो सफल कार्यक्रम हो। त्यसैले अब दमकको कृषि नीति “कति अनुदान?” बाट “कति आय वृद्धि?”तर्फ जानुपर्छ।

रोजगारी : विकासको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा

दमकलाई औद्योगिक शहर बनाउने लक्ष्य छ। तर औद्योगिक शहरको वास्तविक परिचय उद्योगको संख्या होइन, रोजगारीको संख्या हो।२०७७ देखि २०८२/८३ सम्म दमकमा कति नयाँ रोजगारी सिर्जना भयो? कति उद्योग सञ्चालनमा आए?कति स्थानीय युवाले रोजगारी पाए?कति महिला रोजगारीमा जोडिए?कति रोजगारी स्थायी छन्? यी प्रश्नको एकीकृत पाँच वर्षे तथ्यांक सार्वजनिक रूपमा स्पष्ट देखिँदैन। यहीँ दमकको विकास बहसको ठूलो कमजोरी छ। युवाका लागि रोजगारी सिर्जना गर्न नसक्ने विकासले शहरको भौतिक रूप त बदल्न सक्छ, तर सामाजिक र आर्थिक संरचना बदल्न सक्दैन।
दमकको एउटा रोजगार मेलामा १७ रोजगारदाता संस्थाले ३९ जना जनशक्ति आवश्यक रहेको जानकारी दिएको तथ्यले पनि स्थानीय श्रम बजारको माग र आपूर्तिबीचको दूरी देखाउँछ। त्यसैले अब नगरपालिकाले स्थानीय रोजगारीको वार्षिक तथ्यांक सार्वजनिक गर्नुपर्छ।

पर्यटन : पर्यटकीय नगरको पर्यटक संख्या खोइ?

दमकले आफूलाई पर्यटकीय नगरका रूपमा विकास गर्ने लक्ष्य राखेको छ। भ्यूटावरलगायतका पर्यटकीय पूर्वाधार निर्माण भएका छन्। तर पर्यटन विकासको सबैभन्दा सामान्य प्रश्न हो एक वर्षमा दमकमा कति पर्यटक आए? कति आन्तरिक? कति बाह्य? औसत बसाइ कति? स्थानीय होटल तथा रेस्टुरेन्टको कारोबार कति बढ्यो? पर्यटनबाट कति रोजगारी सिर्जना भयो? नगरको राजस्वमा पर्यटनको योगदान कति भयो? पर्यटन संरचना निर्माणको तथ्य भेटिन्छ। तर पर्यटक संख्या र आर्थिक प्रतिफलको एकीकृत तथ्यांक कमजोर छ। यसले एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखाउँछ पर्यटन पूर्वाधार छ, तर पर्यटन अर्थतन्त्रको मापन प्रणाली अझै बलियो बनाउनुपर्ने अवस्था छ। अब दमकले पर्यटक गन्ने मात्र होइन, पर्यटनबाट सिर्जित आर्थिक गतिविधि पनि गन्नुपर्छ।

औद्योगिक दमक : उद्योगको संख्या होइन, उत्पादन र रोजगारी

दमकलाई औद्योगिक केन्द्र बनाउने लक्ष्य महत्वाकांक्षी छ। तर उद्योग दर्ता हुनु र उद्योग सञ्चालनमा आउनु फरक कुरा हो। त्यसैले नगरपालिकाले प्रत्येक वर्ष यस्ता तथ्य सार्वजनिक गर्नुपर्छ। कति उद्योग दर्ता भए? कति सक्रिय छन्? कति नयाँ लगानी आयो? कति स्थानीय रोजगारी सिर्जना भयो?

कति उत्पादन भयो?नगरपालिकालाई कति राजस्व प्राप्त भयो? यदि यी सूचक बढिरहेका छन् भने दमक औद्योगिक शहरतर्फ अघि बढिरहेको प्रमाणित हुन्छ। अन्यथा “औद्योगिक शहर” केवल योजनाको भाषामा सीमित हुन सक्छ।

हरित र स्वच्छ दमक : दाबीभन्दा परिणाम

दमकले आफूलाई हरित र स्वच्छ शहर बनाउने लक्ष्य पनि राखेको छ। तर यसको पनि मापन सम्भव छ। कति घरधुरीमा नियमित फोहोर संकलन हुन्छ? दैनिक कति टन फोहोर उत्पादन हुन्छ?कति प्रतिशत फोहोर प्रशोधन वा पुनःप्रयोग हुन्छ? कति सार्वजनिक हरित क्षेत्र थपियो? कति वृक्षारोपण गरियो? कति बाँच्यो? वातावरणीय विकासको मूल्यांकन वृक्षारोपणको संख्या गनेर मात्र हुँदैन। बाँचेका रूख, बढेको हरित क्षेत्र, घटेको प्रदूषण र व्यवस्थित फोहोर व्यवस्थापन नै वास्तविक परिणाम हुन्।

डिजिटल दमक : प्रविधि सेवा मात्र होइन, पारदर्शिताको माध्यम

दमकले डिजिटल सेवा विस्तारमा पनि काम गरेको छ। अनलाइन घरनक्सा प्रणाली, ई–प्रोफाइल, Web-GIS लगायतका प्रणाली यसको उदाहरण हुन्। यो सकारात्मक परिवर्तन हो। तर डिजिटल सुशासनको अर्को चरण अझ महत्वपूर्ण छ। नागरिकले मोबाइलबाटै हेर्न सक्ने अवस्था बन्नुपर्छ—
कुन योजनामा कति बजेट? ठेक्का कति रकममा भयो? हालसम्म कति खर्च भयो? भौतिक प्रगति कति प्रतिशत? सम्पन्न हुने मिति कहिले? लाभग्राही कति? यसले प्रविधिलाई सेवाको साधनबाट जवाफदेहिताको साधन बनाउँछ।

लेखापरीक्षण : विकासको अर्को ऐना

नगरपालिकाले विभिन्न वर्षका महालेखा परीक्षकका प्रतिवेदन पनि सार्वजनिक गरेको छ।
त्यसैले दमकको विकास समीक्षा गर्दा नगरपालिकाले देखाएका उपलब्धि मात्र हेरेर पुग्दैन। लेखापरीक्षणले देखाएका बेरुजु, पेश्की, खरिद प्रक्रिया, आन्तरिक नियन्त्रण र आयोजना व्यवस्थापनका विषयलाई पनि हेर्नुपर्छ। किनकि प्रश्न केवल—“कति पैसा खर्च भयो?” भन्ने होइन।
प्रश्न यो पनि हो—“पैसा नियमसम्मत, मितव्ययी र परिणाममुखी ढंगले खर्च भयो कि भएन?”

विकासको सबैभन्दा ठूलो ग्याप : Input छ, Outcome खोइ?

दमकसँग योजना छन्। बजेट छन्। आय–व्यय विवरण छन्। प्रगति प्रतिवेदन पनि छन्। सार्वजनिक सुनुवाइ पनि भएकै छन्। लेखापरीक्षण प्रतिवेदन छन्। तर नागरिकको जीवनमा आएको परिवर्तनका एकीकृत परिणाम सूचक अझै कमजोर छन् जस्तै सडक कति बन्यो? तथ्य छ तर यात्राको समय कति घट्यो?, खानेपानी आयोजना कति बने? तथ्य छ तर नियमित पानी पाउने घरधुरी कति भए? भन्ने तथ्य आवश्यक छ। कृषिमा कति खर्च भयो? तथ्य छ। तर किसानको आम्दानी कति बढ्यो?, पर्यटन पूर्वाधार कति बन्यो? तथ्य छ तर पर्यटक र पर्यटन आम्दानी कति बढ्यो? भन्ने तथ्य आवश्यक छ।
यही अन्तरलाई सार्वजनिक विकास व्यवस्थापनमा Input र Outcome बीचको दूरी भन्न सकिन्छ।
दमकको आगामी विकास बहस यही दूरी घटाउनेतर्फ केन्द्रित हुनुपर्छ।

अबको तयारी ‘दमक विकास परिणाम प्रतिवेदन ’

गुरु योजनाको प्रभावकारी समीक्षा गर्न नगरपालिकाले हरेक वर्ष एउटा ‘दमक विकास परिणाम प्रतिवेदन’ सार्वजनिक गर्न सक्छ। त्यसमा कम्तीमा यी सूचक हुनुपर्छ—

१. कुल बजेट र वास्तविक खर्च
२. पुँजीगत खर्च
३. सडकको कुल लम्बाइ र गुणस्तर
४. नियमित खानेपानी पाउने घरधुरी
५. फोहोर व्यवस्थापनको पहुँच
६. सक्रिय उद्योग र लगानी
७. नयाँ स्थानीय रोजगारी
८. किसानको औसत आय
९. वार्षिक पर्यटक संख्या र पर्यटन आम्दानी
१०. नगरको आन्तरिक राजस्व
११. शिक्षा र स्वास्थ्यका प्रमुख परिणाम
१२. नागरिक सन्तुष्टि

यसरी हरेक वर्षको परिणाम अघिल्लो वर्षसँग तुलना गर्न सकिन्छ। त्यसपछि मात्र नागरिकले पाँच वर्षपछि सोध्न सक्छन् “हाम्रो शहर वास्तवमै कति बदलियो?”
अन्तिम हिसाब नागरिकको जीवनमा हुन्छ
दमकको विकासको अन्तिम मूल्यांकन नगरपालिकाको भवनले गर्दैन। सडकको उद्घाटनले गर्दैन। बजेट पुस्तिकाले गर्दैन। नागरिकको जीवनले गर्छ। किसानले भन्न सक्नुपर्छ,मेरो आम्दानी बढ्यो।
युवाले भन्न सक्नुपर्छ, मैले आफ्नै शहरमा रोजगारी पाएँ,महिलाले भन्न सक्नुपर्छ, सेवा लिन अब घण्टौँ लाइन बस्नुपर्दैन, परिवारले भन्न सक्नुपर्छ, घरमा नियमित खानेपानी आउँछ, व्यवसायीले भन्न सक्नुपर्छ, व्यवसाय गर्ने वातावरण सुधारिएको छ,विद्यार्थीले भन्न सक्नुपर्छ शिक्षाको गुणस्तर बढेको छ र सबै नागरिकले भन्न सक्नुपर्छ,दमकमा बस्न, काम गर्न र भविष्य बनाउन पहिलेभन्दा सहज भएको छ। यही हो विकासको वास्तविक प्रमाण।

निष्कर्ष :
दमकले विकासका लागि ठूलो सपना देखेको छ। गुरु योजना बनाएको छ।वर्षेनी बजेट बनाएको छ।
सडक र पूर्वाधारमा लगानी गरेको छ। डिजिटल सेवातर्फ अघि बढेको छ।पर्यटन र औद्योगिक विकासको लक्ष्य राखेको छ। तर अब अर्को चरण सुरु गर्नुपर्छ।
दाबीबाट तथ्यतर्फ,योजनाबाट परिणामतर्फ।खर्चबाट प्रभावतर्फ। पूर्वाधारबाट आर्थिक अवसरतर्फ।
र अन्ततः सरकारको उपलब्धिबाट नागरिकको जीवनमा आएको परिवर्तनतर्फ।
दमकले अब हरेक वर्ष नागरिकलाई एउटै सरल हिसाब दिन सक्नुपर्छ,कति बजेट आयो?कति खर्च भयो? के बन्यो? कति नागरिकले लाभ पाए? र त्यस,बले उनीहरूको

जीवनमा के परिवर्तन ल्यायो?

यस्तो हिसाब सार्वजनिक भयो भने विकासप्रति नागरिकको विश्वास पनि बढ्छ र जनप्रतिनिधि तथा प्रशासनको जवाफदेहिता पनि बलियो हुन्छ। नत्र बजेटको आकार बढिरहनेछ, योजनाको सूची लम्बिरहनेछ, उद्घाटनका तस्बिर थपिइरहनेछन् तर नागरिकले खोजिरहेको प्रश्न अनुत्तरित नै रहनेछ।
त्यसैले आज दमकको सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न यही हो— दमक : बजेट बढ्यो, विकास कति बढ्यो?