दमक,२७ असार | सूचना प्रविधिको तीव्र विकाससँगै सामाजिक सञ्जाल आम नागरिकको दैनिक जीवनको अभिन्न हिस्सा बनेको छ। सूचना आदानप्रदान, विचार अभिव्यक्ति र जनचेतना फैलाउने प्रभावकारी माध्यमका रूपमा यसको भूमिका अस्वीकार गर्न सकिँदैन। तर पछिल्लो समय यही माध्यम समाजमा सत्यको मापन गर्ने प्रमुख आधार बन्दै जानु गम्भीर चिन्ताको विषय हो।
आज धेरै मानिसका लागि सामाजिक सञ्जालमा आएको सामग्री नै अन्तिम सत्य बनेको छ। कुनै घटना फेसबुक, टिकटक वा युट्युबमा देखिएन भने त्यो भएकै होइन कि भन्ने मानसिकता विस्तार हुँदै गएको छ।
अझ कुनै सामग्रीमा लाखौँ भ्यूज, हजारौँ सेयर र समर्थनजन्य टिप्पणी देखिए भने त्यसलाई थप पुष्टि आवश्यक नरहेको जस्तो व्यवहार गरिन्छ। तर भ्यूज, लाइक र सेयरले सत्यको प्रमाण दिँदैनन्। ती केवल लोकप्रियताको सूचक हुन्, तथ्यको होइन।
समाजमा बढ्दो अर्को विकृति भनेको उत्तेजक अभिव्यक्तिप्रतिको आकर्षण हो। प्रमाण र तर्कका आधारमा शालीन तथा मर्यादित ढंगले प्रस्तुत गरिएका विचारहरूभन्दा आक्रामक भाषा, आरोप–प्रत्यारोप, गालीगलौज र सनसनीपूर्ण शैलीमा प्रस्तुत गरिएका सामग्री धेरै छिटो फैलिन्छन्। दुर्भाग्यवश, त्यस्ता सामग्रीले समाजमा प्रभाव पनि उत्तिकै छिटो पारिरहेका छन्। यसले सत्यलाई होइन, उत्तेजनालाई स्थापित गरिरहेको छ।
यस प्रवृत्तिको प्रत्यक्ष असर सामाजिक सम्बन्ध र मानवीय संवेदनामा देखिन थालेको छ। कुनै दुर्घटना, विपत्ति वा मानवीय पीडाको क्षणमा सहयोग गर्नेभन्दा पहिले भिडियो बनाउने र सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट गर्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ। पीडितको उद्धारभन्दा सामग्री उत्पादनलाई प्राथमिकता दिने संस्कारले हाम्रो सामाजिक मूल्य र मानवीय संवेदनामाथि नै प्रश्न उठाएको छ।
झन् चिन्ताजनक पक्ष के हो भने, गलत सूचना र अपुष्ट आरोपहरू क्षणभरमै लाखौँ मानिससम्म पुग्छन्। त्यसले निर्दोष व्यक्तिको सामाजिक प्रतिष्ठामा क्षति पुर्याउन सक्छ, समाजमा भ्रम फैलाउन सक्छ र सामाजिक सद्भावसमेत खल्बल्याउन सक्छ। पछि सत्य बाहिर आए पनि फैलिएको भ्रमलाई पूर्ण रूपमा सच्याउन कठिन हुन्छ।
यस्तो अवस्थामा सत्य र तथ्यको परीक्षण गर्ने संस्कार विकास गर्नु अपरिहार्य बनेको छ। सामाजिक सञ्जालमा देखिएको हरेक सामग्रीलाई तत्काल विश्वास गर्नुको सट्टा त्यसको स्रोत, प्रमाण र विश्वसनीयता परीक्षण गर्ने बानी बसाल्न आवश्यक छ। डिजिटल साक्षरता अब वैकल्पिक विषय होइन, जिम्मेवार नागरिक बन्ने आधारभूत आवश्यकता हो।
यसमा राज्यको भूमिका पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। लोकतान्त्रिक समाजमा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता मौलिक अधिकार हो। तर स्वतन्त्रताको नाममा झुट, दुष्प्रचार, चरित्रहत्या र घृणालाई प्रोत्साहन दिने गतिविधिलाई छुट दिनु अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको संरक्षण होइन, त्यसको दुरुपयोगलाई वैधता दिनु हो। त्यसैले कानुनको दायराभित्र रहेर यस्ता गतिविधिमाथि प्रभावकारी नियमन आवश्यक छ। नियमनले स्वतन्त्र विचारलाई होइन, गैरजिम्मेवार र हानिकारक गतिविधिलाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ।
समाज पनि आत्मसमीक्षाबाट टाढा रहन मिल्दैन। हामीले के हेर्ने, के विश्वास गर्ने र के सेयर गर्ने भन्ने निर्णयले नै सामाजिक वातावरण निर्माण गर्छ। यदि हामी सत्यभन्दा सनसनीलाई, प्रमाणभन्दा प्रचारलाई र विवेकभन्दा भीडको मतलाई प्राथमिकता दिन थाल्यौँ भने त्यसको दीर्घकालीन मूल्य सम्पूर्ण समाजले चुकाउनुपर्नेछ।
समाजको बल सूचना धेरै हुनुमा होइन, सही सूचना पहिचान गर्ने क्षमतामा हुन्छ।
त्यसैले भ्यूज गन्ने होइन, तथ्य खोज्ने संस्कार; भाइरल सामग्री पछ्याउने होइन, सत्यलाई प्रमाणका आधारमा स्वीकार गर्ने चेतना; र डिजिटल संसारसँगै मानवीय संवेदनालाई पनि उत्तिकै जीवित राख्ने सामूहिक प्रतिबद्धताको खाँचो छ ।
सत्यलाई भीडले होइन, प्रमाणले स्थापित गर्छ। यही चेतनाले मात्र स्वस्थ, जिम्मेवार र सभ्य समाजको आधार तयार गर्न सक्छ।
