अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवस २०२६ : युवा सहभागिता, नेतृत्व र राष्ट्र निर्माणमा नेपालको परीक्षा

हरेक वर्ष १२ अगस्टमा मनाइने अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवस युवालाई शुभकामना दिने औपचारिक अवसर मात्र होइन। यस दिवसले “विश्व र राष्ट्रको वर्तमान तथा भविष्य निर्माणमा युवाको स्थान कहाँ छ?” भन्ने गम्भीर प्रश्न उठाउँछ।
सन् २०२६ को मूल नारा “भिन्न परिवेश, साझा आकाङ्क्षाहरू” ले विश्वका युवाहरू फरक भूगोल, अर्थतन्त्र, संस्कृति र राजनीतिक परिवेशमा बाँचिरहेका भए पनि उनीहरूका आधारभूत आकाङ्क्षाहरू धेरै हदसम्म समान रहेको तथ्यलाई उजागर गर्छ। उनीहरू गुणस्तरीय शिक्षा, मर्यादित रोजगारी, समान अवसर, सम्मानपूर्ण जीवन, अर्थपूर्ण राजनीतिक सहभागिता, प्रविधिमा पहुँच र सुरक्षित तथा दिगो भविष्य चाहन्छन्।
नेपालको सन्दर्भमा यो नारा अझ अर्थपूर्ण छ। नेपाल अति कम विकसित राष्ट्रबाट विकासशील राष्ट्रतर्फ रूपान्तरणको चरणमा रहेको भूपरिवेष्ठित देश हो। यहाँको विशाल युवा जनसङ्ख्या एकातिर विकासको सबैभन्दा ठूलो सम्भावना हो भने अर्कोतिर रोजगारीको अभाव, बाध्यात्मक वैदेशिक पलायन, सीप र अवसरबीचको अन्तर, राजनीतिक निराशा तथा सामाजिक–आर्थिक असमानताको चुनौती पनि हो।
त्यसैले आजको मूल प्रश्न “नेपालमा युवा कति छन्?” भन्ने होइन। मूल प्रश्न हो—”नेपालले आफ्ना युवालाई कति अवसर, अधिकार, जिम्मेवारी र नेतृत्व दिन सकेको छ?”

युवा : जनसङ्ख्या होइन, राष्ट्रको उत्पादक शक्ति 

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपालको कुल जनसङ्ख्या करिब २ करोड ९१ लाख ६५ हजार छ। जसमध्ये १५–३४ वर्ष उमेर समूहको जनसङ्ख्या मात्रै एक करोडभन्दा बढी छ। अर्थात् नेपालको ठूलो हिस्सा उत्पादनशील र सक्रिय उमेर समूहमा छ। यो जनसांख्यिक संरचना नेपालका लागि ऐतिहासिक अवसर हुन सक्छ। तर, युवा जनसङ्ख्या ठूलो हुनु मात्र पर्याप्त छैन।

युवा+शिक्षा+सीप+ रोजगारी+ उद्यम+प्रविधि+ नेतृत्व = जनसांख्यिक लाभ

यीमध्ये कुनै एउटा कडी कमजोर भयो भने युवा जनसङ्ख्या अवसरबाट चुनौतीमा परिणत हुन सक्छ। आज नेपालमा यही दोधार देखिन्छ।
एकातिर युवा जनशक्ति देशको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो; अर्कोतिर त्यही शक्तिको ठूलो हिस्सा रोजगारी र अवसरका लागि विदेशिन बाध्य छ। यसले हाम्रो शिक्षा, अर्थतन्त्र, श्रम बजार र राजनीतिक नेतृत्व सबैलाई एउटै प्रश्न सोधिरहेको छ— देशले युवालाई रोजगारी दिन नसकेको हो कि युवाको क्षमता उपयोग गर्ने आर्थिक संरचना निर्माण गर्न नसकेको हो?

वैदेशिक रोजगारी : रोजाइ कि बाध्यता?

नेपाली अर्थतन्त्रमा वैदेशिक रोजगारी र विप्रेषणको योगदान महत्त्वपूर्ण छ। लाखौँ परिवारको जीवनस्तर सुधारमा यसले ठूलो भूमिका खेलेको छ। तर, युवाको ठूलो हिस्सा लामो समयसम्म देशबाहिर रहनुपर्ने अवस्था केवल आर्थिक उपलब्धिको विषय होइन; यो नेपालको जनसांख्यिक र सामाजिक भविष्यसँग पनि जोडिएको विषय हो।
युवा विदेश जानु आफैंमा समस्या होइन। संसारका धेरै देशका नागरिक शिक्षा, रोजगारी र अवसरका लागि विदेश जान्छन्। समस्या त्यतिबेला हुन्छ जब विदेश जानु विकल्प होइन, बाध्यता बन्छ।
यदि एक युवा आफ्नो सीप, ज्ञान र आकाङ्क्षाका आधारमा विदेश जान्छ भने त्यो विश्वव्यापी अवसरको उपयोग हो। तर, देशभित्र अवसर, उपयुक्त पारिश्रमिक र उज्ज्वल भविष्य नदेखेर विदेशिनुपर्छ भने त्यो हाम्रो विकास नीतिकै कमजोरी हो।

त्यसैले नेपालको युवा नीतिले वैदेशिक रोजगारी रोक्नेभन्दा पनि तीनवटा विषयमा केन्द्रित हुनुपर्छ:
स्वदेशमा अवसर सिर्जना गर्ने,
विदेश जाने युवालाई सुरक्षित र सीपयुक्त बनाउने, र
फर्किएका युवाको ज्ञान, सीप तथा पूँजीलाई स्वदेशमा उपयोग गर्ने।

शिक्षा : प्रमाणपत्र होइन, क्षमता

युवाको भविष्य शिक्षासँग जोडिएको छ। तर बदलिँदो विश्व अर्थतन्त्रमा केवल शैक्षिक प्रमाणपत्रले रोजगारी सुनिश्चित गर्दैन।
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), अटोमेसन, रोबोटिक्स, बायोटेक्नोलोजी, डिजिटल अर्थतन्त्र र चौथो औद्योगिक क्रान्तिले श्रम बजारको स्वरूप परिवर्तन गरिरहेका छन्। त्यसैले आजको शिक्षा प्रणालीले “हामी कति विद्यार्थी उत्पादन गरिरहेका छौँ?” भन्दा पनि—”हामी कति सक्षम, सिर्जनशील, अनुसन्धानमुखी र रोजगारी सिर्जना गर्न सक्ने नागरिक उत्पादन गरिरहेका छौँ?” भन्ने प्रश्नको उत्तर दिनुपर्छ।
अब शिक्षालाई ज्ञान → सीप → उत्पादन → रोजगारी → उद्यम सँग जोड्नुपर्छ।

व्यावसायिक शिक्षा र तालिमलाई विद्यालय तहदेखि नै जोड्ने, उद्योगसँग सहकार्य गर्ने, प्रशिक्षार्थी (Apprenticeship) कार्यक्रम विस्तार गर्ने र विश्वविद्यालयहरूलाई अनुसन्धान तथा नवप्रवर्तनको केन्द्र बनाउने समय आएको छ।

AI र डिजिटल अर्थतन्त्र : चुनौती कि अवसर?

चौथो औद्योगिक क्रान्तिले युवाका लागि चुनौतीसँगै असाधारण अवसर पनि ल्याएको छ। AI ले केही परम्परागत रोजगारी विस्थापित गर्न सक्छ, तर नयाँ प्रकारका रोजगारी, व्यवसाय र ज्ञानमा आधारित सेवाका अवसर पनि सिर्जना गर्छ।
नेपालका युवाले यसलाई केवल सामाजिक सञ्जाल र मनोरञ्जनमा सीमित राख्ने कि विश्व बजारमा ज्ञान र सेवा बेच्ने आर्थिक शक्तिका रूपमा विकास गर्ने? नेपालले दोस्रो बाटो रोज्नुपर्छ।
सफ्टवेयर विकास, साइबर सुरक्षा, AI, डाटा साइन्स, डिजिटल मार्केटिङ, फ्रिल्यान्सिङ, इ-कमर्स र सिर्जनशील उद्योग (Creative Industry) जस्ता क्षेत्रमा नेपाली युवाको सम्भावना ठूलो छ।
तर त्यसका लागि—इन्टरनेट मात्र होइन, डिजिटल सीप चाहिन्छ। सीप मात्र होइन, पूँजी चाहिन्छ। पूँजी मात्र होइन, बजार चाहिन्छ। अनि बजार मात्र होइन, नीतिकगत अनुकूलता चाहिन्छ।

जलवायु परिवर्तन : युवाको अर्को चुनौती

नेपालका युवाले जलवायु परिवर्तनको प्रभाव प्रत्यक्ष अनुभव गरिरहेका छन्। बाढी, पहिरो, डढेलो, अनियमित वर्षा, तापक्रम वृद्धि र हिमाली क्षेत्रमा देखिएका परिवर्तनले कृषि, पर्यटन, स्वास्थ्य, पूर्वाधार र रोजगारीमा प्रत्यक्ष असर पारेका छन्।
तर युवालाई जलवायु संकटका पीडितका रूपमा मात्र होइन, समाधानका साझेदारका रूपमा हेर्नुपर्छ। नवीकरणीय ऊर्जा, हरित उद्यम, जलवायु-मैत्री कृषि, विपद् पूर्वतयारी, वातावरण संरक्षण र स्थानीय अनुकूलनका कार्यक्रममा युवाको नेतृत्व बढाउन सकिन्छ।

नीति छ, अब कार्यान्वयनको प्रश्न

नेपालमा युवा विकासका लागि राष्ट्रिय युवा नीति, राष्ट्रिय युवा परिषद्, सीप विकास, रोजगारी, उद्यमशीलता तथा विभिन्न युवा लक्षित कार्यक्रम सञ्चालनमा छन्। यसको अर्थ नेपालमा नीति नभएको होइन।
समस्या कार्यान्वयनमा छ। नीति कति राम्रो छ भन्नेभन्दा त्यसले युवाको जीवनमा कति परिणाम ल्यायो भन्ने मुख्य कुरा हो। नीति मूल्याङ्कनको सरल सूत्र हुन सक्छ नीति → बजेट → कार्यक्रम → पहुँच → कार्यान्वयन → परिणाम।
यदि बजेट खर्च भयो तर रोजगारी सिर्जना भएन भने कार्यक्रम सफल मान्न सकिँदैन। यदि तालिम दिइयो तर त्यसपछि रोजगारी वा उद्यम भएन भने तालिमको वास्तविक प्रभावमाथि प्रश्न उठ्छ। यदि सहुलियतपूर्ण ऋण घोषणा भयो तर युवाले ऋण पाउनै सकेनन् भने नीति कागजमै सीमित हुन्छ। अब प्रत्येक युवा कार्यक्रमको परिणाम सार्वजनिक गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।

राजनीतिक दल : युवा चाहिने कि युवा नेतृत्व?

नेपालको राजनीतिक परिवर्तनको इतिहासमा युवाको भूमिका निर्णायक छ। लोकतान्त्रिक आन्दोलन, पञ्चायतविरोधी संघर्ष, जनआन्दोलन, गणतन्त्र स्थापना र संविधान निर्माणसम्म युवाले अभूतपूर्व योगदान दिएका छन्।
आज पनि प्रमुख राजनीतिक दलका युवा तथा विद्यार्थी संगठनहरू सक्रिय छन्। तर अब प्रश्न बदलिएको छ— दलहरूलाई युवाको शक्ति मात्र चाहिएको हो कि युवा नेतृत्व पनि?
चुनाव, सभा-जुलुस, सामाजिक सञ्जाल र मतदानमा युवा चाहिन्छ। तर—निर्णय प्रक्रियामा युवा कति छन्?पार्टीको शीर्ष नेतृत्वमा युवाको उपस्थिति कति छ?नीति निर्माणमा युवाको प्रभाव कति छ?निर्वाचनमा युवालाई कति अवसर दिइएको छ?यिनै प्रश्नले राजनीतिक दलहरूको वास्तविक युवा नीतिको परीक्षण गर्छन्।

विधानमा युवा, व्यवहारमा युवा

कुनै राजनीतिक दलको युवा नीतिको पहिलो परीक्षण उसको विधान हो—विधानमा युवाका लागि के व्यवस्था छ? दोस्रो परीक्षण—त्यो व्यवस्था संगठनमा कति कार्यान्वयन भयो? तेस्रो—युवा निर्णय गर्ने ठाउँमा कति पुगे? र चौथो—सत्तामा पुगेपछि युवाका लागि कस्ता परिणाम हासिल भए?
यसलाई निम्न श्रृंखलामा हेर्न सकिन्छ
विधान → संगठन → प्रतिनिधित्व → निर्णय शक्ति → उम्मेदवारी → नेतृत्व → सरकार → परिणाम।

नेकपा (एमाले), नेपाली कांग्रेस, माओवादी धाराका दलहरू, राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी लगायत सम्पूर्ण राजनीतिक शक्तिहरूलाई यही आधारमा मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ।युवा संगठन हुनु र युवा नेतृत्व हुनु एउटै कुरा होइन। युवा कार्यकर्ता हुनु र नीति निर्माता हुनु, वा युवा उम्मेदवार हुनु र निर्णय गर्ने शक्ति पाउनु फरक कुरा हुन्।राजनीतिक दलहरूको युवा कार्यसम्पादन : मूल्याङ्कन मापदण्डअब राजनीतिक दलको युवा नीति घोषणापत्र र भाषणबाट होइन, परिणामबाट मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।

क्षेत्र मूल्याङ्कन

विधान युवाको अधिकार र प्रतिनिधित्व कस्तो छ?संगठन युवा संगठनलाई कति अधिकार छ?प्रतिनिधित्व निर्णय तहमा कति युवा छन्?नेतृत्व युवा पदाधिकारी कति छन्?उम्मेदवारी निर्वाचनमा कति युवाले अवसर पाए?नीति युवाको नीति निर्माणमा कति प्रभाव छ?बजेट युवा कार्यक्रमका लागि कति बजेट छ?रोजगारी कति रोजगारी सिर्जना भयो?उद्यम कति युवा उद्यममा जोडिए?सीप तालिमपछि कति युवा रोजगारीमा पुगे?पलायन बाध्यात्मक वैदेशिक पलायनमा कस्तो परिवर्तन आयो? जवाफदेहिता घोषणापत्रको कार्यान्वयन समीक्षा हुन्छ? अब राजनीतिक दलको युवा नीति घोषणापत्र र भाषणबाट होइन, परिणामका आधारमा मूल्याङ्कन गरिनुपर्छ:

अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास : युवालाई लाभग्राही होइन, साझेदार

अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासले युवालाई केवल रोजगारी खोज्ने जनसङ्ख्याका रूपमा होइन; नवप्रवर्तक, उद्यमी, निर्णयकर्ता र परिवर्तनका साझेदारका रूपमा हेर्नुपर्ने देखाउँछ। युवा रोजगारीका लागि शिक्षा, सीप, प्रशिक्षार्थी कार्यक्रम (Apprenticeship), उद्यमशीलता र श्रम-बजार नीतिलाई एकीकृत गर्ने अभ्यास विश्वभर सफल भएका छन्। कतिपय देशमा ‘Youth Guarantee’ (युवा ग्यारेन्टी) जस्तो अवधारणा प्रयोग गरिएको छ, जसले शिक्षा वा रोजगारीबाट बाहिर रहेका युवालाई निश्चित अवधिभित्र रोजगारी, शिक्षा, तालिम वा प्रशिक्षार्थीको अवसर उपलब्ध गराउने लक्ष्य राख्छ। नेपालले पनि कुनै पनि युवा लामो समयसम्म शिक्षा, रोजगारी वा तालिमबाट बाहिर नरहने गरी राष्ट्रिय प्रणाली विकास गर्न सक्छ।

युवा सहभागिताबाट युवा नेतृत्वतर्फ

नेपालका युवा संगठनहरूलाई अब नयाँ भूमिकामा लैजान आवश्यक छ:
Youth Wing → Leadership School → Policy Lab → Local Leadership → Candidate Development → National Leadership

युवा संगठनलाई केवल चुनावी परिचालन र सभा-जुलुसको माध्यम होइन, नेतृत्व विकास र नीति निर्माणको पाठशाला बनाउनुपर्छ। हरेक दलले युवालाई सदस्यता मात्र होइन, निर्णय गर्ने अधिकार पनि दिनुपर्छ।
Gen-Z : नयाँ प्रश्न, नयाँ राजनीतिक चेतना

नयाँ पुस्ताले परम्परागत राजनीतिक भाषणभन्दा फरक ढङ्गले प्रश्न गरिरहेको छ। उनीहरू पारदर्शिता, जवाफदेहिता, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, योग्यता प्रणाली (Meritocracy), रोजगारी, सार्वजनिक सेवाको गुणस्तर, समान अवसर र डिजिटल स्वतन्त्रताजस्ता विषयमा प्रत्यक्ष र परिणाममुखी उत्तर खोजिरहेका छन्।

यसलाई केवल पुस्तागत असन्तुष्टि भनेर बुझ्नु पर्याप्त छैन; यो राजनीतिक प्रणालीलाई अझ पारदर्शी, जवाफदेही र परिणाममुखी बनाउने माग पनि हो। पुराना दलका लागि यो आत्मसमीक्षाको अवसर हो भने नयाँ दलका लागि चुनौती। वैकल्पिक राजनीति भनेको पुराना दलको आलोचना मात्र होइन, शासनमा वैकल्पिक र उत्कृष्ट परिणाम दिन सक्नु पनि हो।
अबको युवा नीति : दस प्राथमिकता

नेपालको आगामी युवा नीतिले कम्तीमा निम्न विषयलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ:
१. रोजगारी : शिक्षा र श्रम बजारबीचको दूरी घटाउने।
२. सीप : बजारको माग अनुसारको व्यावहारिक सीप विकास।
३. उद्यमशीलता : सहुलियतपूर्ण ऋणसँगै मेन्टरसिप, प्रविधि र बजार पहुँच।
४. डिजिटल अर्थतन्त्र : AI, सफ्टवेयर, फ्रिल्यान्सिङ र डिजिटल सेवामा लगानी।
५. राजनीतिक सहभागिता : निर्णय प्रक्रियामा अर्थपूर्ण युवा सहभागिता।
६. नेतृत्व विकास : राज्य र राजनीतिक दलहरूमा ‘लीडरसिप पाइपलाइन’ निर्माण।
७. सुरक्षित वैदेशिक रोजगारी : सीपयुक्त, सुरक्षित र सम्मानजनक वैदेशिक श्रम।
८. पुनःएकीकरण : फर्किएका युवाको ज्ञान, पूँजी र अनुभवको स्वदेशमै उपयोग।
९. जलवायु तथा विपद् नेतृत्व : युवालाई Climate Action र Disaster Response मा जोड्ने।
१०. जवाफदेहिता : प्रत्येक युवा कार्यक्रमको मापनयोग्य परिणाम सार्वजनिक गर्ने।

युवा दिवसको सन्देश : अब सोध्ने समय हो

“युवा देशका भविष्य हुन्” भन्ने वाक्य हामीले दशकौँदेखि सुन्दै आएका छौँ, तर अब यो मात्र पर्याप्त छैन। युवा केवल भविष्य होइनन्; उनीहरू वर्तमानका नागरिक, मतदाता, श्रमिक, उद्यमी, नवप्रवर्तक र नेतृत्वकर्ता पनि हुन्। त्यसैले युवालाई भविष्यको जिम्मेवारी दिने नाममा वर्तमानको निर्णय प्रक्रियाबाट बाहिर राख्न मिल्दैन।     राज्यले युवालाई नीति निर्माणमा सहभागी गराउनुपर्छ।राजनीतिक दलले युवालाई निर्णय र नेतृत्वमा पुर्‍याउनुपर्छ।
शैक्षिक संस्थाले युवालाई सीप र सिर्जनशीलता दिनुपर्छ।निजी क्षेत्रले युवालाई रोजगारी र उद्यमको अवसर दिनुपर्छ।र, युवाले पनि अधिकारसँगै जिम्मेवारी, अनुशासन, सीप, सिर्जनशीलता र सार्वजनिक उत्तरदायित्व स्वीकार गर्नुपर्छ।

निष्कर्ष : भिन्न परिवेश, साझा आकाङ्क्षा

अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवस २०२६ को मूल नारा “भिन्न परिवेश, साझा आकाङ्क्षाहरू” ले नेपाललाई पनि आफ्नो युवा नीतिको ऐना हेर्न बाध्य बनाउँछ।हिमाल, पहाड र तराईका युवाका समस्या फरक हुन सक्छन्। गाउँ र शहरका युवाका अवसर फरक हुन सक्छन्। तर उनीहरूका आधारभूत आकाङ्क्षाहरू साझा छन्—सम्मान, अवसर, रोजगारी, सहभागिता र उज्ज्वल भविष्य।नेपालसँग विशाल युवा शक्ति छ। अबको प्रश्न युवा शक्ति कति छ भन्ने होइन; प्रश्न हो—त्यो शक्तिलाई पलायनमा खर्च गर्ने कि उत्पादनमा? आक्रोशमा खर्च गर्ने कि नेतृत्वमा? उपभोगमा खर्च गर्ने कि नवप्रवर्तनमा? भीडमा सीमित गर्ने कि निर्णय प्रक्रियामा सहभागी गराउने?यही छनोटले नेपालको आगामी दशकको भविष्य निर्धारण गर्नेछ।युवा दिवस केवल शुभकामना आदानप्रदान गर्ने दिन होइन। यो राज्य, राजनीतिक दल, निजी क्षेत्र, शैक्षिक संस्था र समाजले युवाप्रति गरेका प्रतिबद्धताको लेखाजोखा गर्ने दिन पनि हो।

युवा भविष्य मात्र होइनन्—उनीहरू वर्तमानका नागरिक, परिवर्तनका संवाहक र राष्ट्र निर्माणका साझेदार हुन्। युवाको ऊर्जा अवसरमा, सीप उत्पादनमा, सिर्जनशीलता नवप्रवर्तनमा, सहभागिता नेतृत्वमा र आकाङ्क्षा समृद्ध, न्यायपूर्ण, समावेशी तथा दिगो नेपालको आधारमा रूपान्तरण होस्।“भिन्न परिवेश, साझा आकाङ्क्षाहरू” भन्ने भावनालाई आत्मसात् गर्दै युवालाई केवल भविष्यको आशा होइन, आजकै परिवर्तनको साझेदार बनाऔँ।
अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवस २०२६ को हार्दिक शुभकामना!