माधवमणि खनाल
विशेष गरेर किसोरावस्था प्रबेश गर्दै गरेका बालबालिकाको शारीरिक तथा मानसिक परिवर्तनको कारणले उनीहरु भित्र विभिन्न मानसिक पिडा, बिद्रोह र असन्तोष पैदा हुने गर्दछ। यस्ता समस्यावाट छुटकारा पाउन परिवार, साथीहरु र आफन्तवाट भावनात्मक सहारा खोजिरहेका हुन्छन ।
उनीहरुले खोजेको भावनात्मक सम्बन्ध सहिरुपले प्राप्त गर्न नसकेमा मानसिक पिडाको आगो बल्न थाल्छ र त्यहि आगो निभाउन सहाराको खोजि गर्ने सिलसिलामा गलत सहारा लिन पुग्छन् ।
फलस्वरूप दुर्व्यसनको सिकारमा फस्ने अत्याधिक हुने गरेको पाइन्छ ।बालबालिकामा हुने एक्लोपन, डिजिटल सामग्रीको अत्याधिक प्रयोग, जंकफूडको प्रयोग, अभिभावकीय व्यवहार, शैक्षिक दवाभ र प्रभाब आदि कारणले आजका बालबालिकामा अपेक्षाकृत रुपमा दुर्व्यसन तिर आकर्सित भएको पाइन्छ ।बालबालिका दुर्व्यसनमा आकर्सित हुने विभिन्न पक्षहरु जिम्मेवार भएपनि मुख्य पक्षहरु निम्न रहेका छन्
- आवश्यकताको अनावश्यक पूर्ति
कतिपय अभिभावकहरु आफ्ना बालबालिकालाई आफ्नो सम्पन्नता प्रदर्शन गर्ने माध्यमका रुपमा प्रयोग गर्छन । आफ्नो सम्पतिको रबैया प्रदर्शनस्वरूप सन्तानलाई स्कुल,कलेज तथा अन्यत्र जादा जे जति आर्थिक माग गरेपनि बिना प्रतिक्रिया पुरागरिदिने गर्छन् । सामान्य आर्थिक अवस्था भएका अभिभावकले पनि लाडप्यारको नाममा जे जस्ता माग पनि सानै उमेरदेखि पुरा गरिदिने गर्छन ।
अभिभावकको यस्तो व्यबहारले बालबालिकाले पनि अभिभावकको सम्पतिको आफ्नो साथीभाईको अगाडी रावफ देखाउन अनावश्यक खर्च गर्ने बानीको बिकाश हुनुको साथै मजा र आनन्द लिन उनीहरुले विभिन्न प्रकारको चिजबिजको खोजमा सक्रिय हुने गर्छन । फलस्वरूप उनीहरु गलत स्थान र संगत लिन पुग्छन् र कुलतमा फस्न पुग्छन् ।
- असफलातामा उचित परामर्शको अभाव
हाम्रो समाजमा अधिकाश अभिभावक आफ्नो रुची र इच्छाए जस्तो बालबालिका बनाउन चाहन्छन । बालबालिकाको रुची भन्दा अभिभावकको रुची अनुसार हुनु पर्ने बाध्यताले मानसिक तनाब बढ्दै जानुका साथै कहिले काही बालबालिकाको सामान्य असफलतामा पनि अभिभावकको रुखो व्यवहारले उनीहरुमा पिडा उत्पन्न हुन्छ ।
उनीहरुले बेहोर्नु परेका विभिन्न किसिमका असफलता एबम योग्यताको कुरा याद दिलाएर अभिभावकले बारम्बार दिएको मानसिक यातना सहन गर्न नसकी गलत कुराको प्रयोग गर्न पुग्छन र दुर्व्यसनमा फस्न सक्छन ।उनीहरुको पढाइलेखाइ पनि कमजोर हुने, विद्यालय, घरपरिवार र समाजबाट पनि मायाप्रेम नपाउने हुनाले उनीहरुको जीवन एक्लो हुन्छ । जस्ले गर्दा उनीहरु त्यसको पीडा भुलाउन झन ठूलो कुलतको प्रयोग गर्दछन् र अन्त्यमा ठूलै ड्रगिष्टको रुपमा चिनिन्छन् ।
- अभिभावकको अत्यधिक व्यस्तता
अभिभावकले आजभोली सानै उमेरदेखि होस्टेल, बोडर्स वा अन्य व्यक्तिको जिम्मा लगाउने गरेको पाइन्छ ।तरहरेक बालबालिकाहरुलाई अभिभावकले आफ्नो निगरानीमा राखेर उनीहरुलाई माया, ममता, स्नेहका साथ उचित संस्कार,शिक्षा र नैतिक चरित्रको विकासमा विशेष ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ ।
अभिभावकको व्यस्तता र अस्तव्यस्तताका कारणले बालबालिकाले पाउनुपर्ने पर्ने उमेर अनुसारको परिवारको साथ र भावनात्मक सम्बन्धको अभावको रहेको हुन्छ र यस्तो समस्या समाधानको लागि गलत संगतको प्रभावमा कुलतमा फस्न पुग्छन् ।
- बालबालिकाको क्षमता पहिचान बिनाको अभिभावकको अपेक्षा
आजभोली शिक्षामा प्रतिस्पर्धाको नाममा अभिभावकले बालबालिकाको जीवनमूल्य पद्धतिमा आउनु पर्ने गुणस्तर भन्दा कागजी अंकलाई प्राथमिकता दिएको , अभिभावकको इच्छा
अनुसार बालबालिकाले अंक ल्याउनु पर्ने, हरेक क्रियाकलापमा सक्रियका साथ सहभागीता जनाउनु पर्ने र उत्क्रिस्टता प्रदर्शन गर्नुपर्ने दवाब र प्रभावले बालबालिकामा एक प्रकारको मानसिक समस्या भोग्नु परेको अवस्था छ ।
अभिभावकको यस्तो दवाबपूर्ण व्यवहारले यसवाट छुटकारा पाउनका लागि र तनाब कम गर्ने उपायको खोजीमा दुर्व्यसनको सिकार हुने गरेका छन् ।
तपाइँ हामी अभिभावकले बालबालिकाको लागि चाहिने आवश्यक संस्कार, मानबिय व्यवहार, मूल्य र मान्यतालाई थाती राखेर प्रतिस्पर्धा, सम्पन्नता, देखासेखी प्रभाब र बालबालिकाको इच्छा बिपरितको दवाब दिएर सन्तानलाई दुर्व्यसनको सिकार बनाइरहेका त छैनौ ?
अनि संगतले बिगारो भनेर अर्कालाई दोस देखाएर आफु चै असल बन्ने कोसिस पो गरिरहेका छौ कि ? भनेर सबैले सोच्नु पर्ने अवस्था आएको देखिन्छ । आफ्नो इच्छा पुरा गर्न र जबर्जस्ती बन्न लगाएर बालबालिकालाई दुर्व्यसन तिर धकेल्नु भन्दा माया, ममता, स्नेहक साथ सन्तानको इच्छा र क्षमता बुझेर सो अनुसारको असल सन्तान बन्नका लागि प्रेरित गरि बालबालिकालाई कुलतवाट जोगाउने सबै अभिभावकको दायित्व हो ।
