आधुनिक युगमा स्मार्टफोन, सामाजिक मिडिया र इन्टरनेट हाम्रो जीवनको अभिन्न अङ्ग भएको छ । बिहान उठेर सबैभन्दा पहिला स्क्रिन जाँच गर्नु हो, राति सुत्नुअघि स्क्रिन हेर्नु पनि एउटा सामान्य कुरा भएको छ । तर यो डिजिटल निर्भरताले हाम्रो मानसिक स्वास्थ्य, शारीरिक स्वास्थ्य, पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक जीवनमा गम्भीर असर पारेको छ । यस्तो अवस्थामा ‘डिजिटल डिटक्स’ अर्थात् केही समयको लागि डिजिटल उपकरणहरूबाट पूर्ण रूपमा टाढा रहनु आज हरेक परिवारको लागि आवश्यक भएको छ ।
डिजिटल मिडियाको लतले अब महामारीको रूप लिएको छ । विश्व स्वास्थ्य संगठन र विभिन्न अध्ययनका अनुसार, औसत व्यक्ति स्क्रिनमा एक दिन 7-8 घण्टा भन्दा बढी खर्च गर्दछ । बालबालिका र किशोर किशोरीहरूमा यो सङ्ख्या अझ बढी छ । यस लतका धेरै खतरनाक परिणामहरू छन् । सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा शारीरिक, मानसिक स्वास्थ्य हो।
सबै समय सूचनाहरू, लाइकहरू र टिप्पणीहरू खोज्दै, हाम्रो मस्तिष्कले लगातार डोपामाइन खोजिरहेको छ। यसले चिन्ता, डिप्रसन, निद्राको समस्या र ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमतामा कमी ल्याउँछ। ‘डिजिटल डिप्रैशन’ वा ‘सोशल मीडिया एंग्जाइटी’ अब सामान्य शब्दहरू भएका छन । आँखाको थकान, घाँटी-पिठ्यु दुख्ने, मोटोपन, कमजोर प्रतिरोधात्मक क्षमता, यी सबै पनि अधिक स्क्रिन समयको प्रत्यक्ष परिणाम हुन् । बालबालिकामा शारीरिक गतिविधिको कमीले उनीहरूको विकासमा असर गरिरहेको छ । परिवारभित्र संवादको वातावरण कम भएको छ ।
सबैले खाने टेबलमा आफ्नो फोन हेर्छन्, बच्चाहरूले आमाबाबुबाट कम र युट्युब आदिबाट बढी सिक्छन् । यस्तो अवस्थामा सम्बन्धको गहिराई घटाएको छ । यति मात्र होइन, यसले सामाजिक स्तरमा पनि हानि पुर्याएको छ । नक्कली समाचार, साइबर बुलिङ, गोपनीयता उल्लङ्घन र समयको बर्बादीको तथ्याङ्क पनि बढिरहेको छ । कामको उत्पादकत्व घट्दै गइरहेको छ किनकि बहु-कार्यको नाममा हामी एउटा कार्यमा पनि ध्यान केन्द्रित गर्न सक्दैनौँ ।
सोसल मिडिया प्रयोगकर्ताहरूले आफ्नो स्मरणशक्ति र गहिरो रूपमा सोच्ने क्षमता गुमाउँदैछन् भनी विभिन्न अध्ययनले देखाएको छ । सामाजिक मिडिया क्रान्ति ( लगभग 2004-2006 पछि फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम, आदि) भन्दा पहिले संसारलाई सम्झनुहोस्, सूचना र मनोरञ्जनका माध्यमहरू फरक थिए तर तिनीहरूका फाइदाहरू आजको डिजिटल माध्यमहरूभन्दा धेरै गहिरो थिए । मानिसहरू पुस्तक पढथे,। यसले शब्दावली बढाए, कल्पना र धैर्य विकास गऱ्यो । बिहान चिया लिएर समाचारपत्र पढ्दा, छलफल गर्दा बौद्धिक विकास र पारिवारिक सम्बन्ध दुवै बढ्यो । त्यस समयमा, आजको तुलनामा जानकारी दुर्लभ तर गहिरो र भरपर्दो थियो ।
हजुरबुबाको कथा सुनेर, लोकगीत सुनेर, सांस्कृतिक कार्यक्रममा भाग लिएर यी सबैले स्मृति र सांस्कृतिक जरालाई बलियो बनायो । त्यसवेला सूचनाको प्रसार ढिलो तर प्रभावकारी थियो । मानिसहरूमा गहिरो कुराकानी हुन्थ्यो, बहस र सम्बन्ध बलियो हुन्थ्यो । त्यस युगमा कम व्याकुलताहरू थिए । फलस्वरूप, मानिसहरू बढी रचनात्मक, धैर्यवान र खुसी थिए । स्क्रिन-मुक्त पुस्ताको स्मृति, समस्या समाधान गर्ने क्षमता र रचनात्मकता आजको पुस्ताको तुलनामा राम्रो रहेको अध्ययनले प्रमाणित गरेको छ ।
परिवार समाजको आधारभूत एकाइ हो । यदि परिवार डिजिटल लतबाट ग्रस्त छ भने, सम्पूर्ण समाज प्रभावित हुन्छ । यस्तो अवस्थामा, डिजिटल डिटोक्स अपनाउने धेरै फाइदाहरू छन् । फोनबिना रात्रिभोज, बाहिर समय बिताउने, बोर्ड गेम खेल्ने, यी साना-साना बानीहरूले सम्बन्धमा न्यानोपन ल्याउँछन् । यसले बच्चाहरूलाई आफ्ना आमाबाबुसँग नजिक बनाउन मद्दत गर्छ । स्क्रिनबाट टाढा रहनुले निद्रामा सुधार ल्याउँछ, चिन्ता कम गर्छ र खुसी बढाउँछ, जसले गर्दा मस्तिष्कलाई आराम हुन्छ । खेलकुद, कला र शिल्प जस्ता गतिविधिहरू बढ्दै जान्छ । स्क्रिनको समय सीमित गर्नाले एकाग्रता र रचनात्मकता बढ्छ ।
विज्ञहरू अनुसार कि डिजिटल डिटोक्स बिस्तारै अपनाउनु पर्छ, एकैचोटि होइन । यसका लागि हामी आफ्नो पारिवारिक स्तरमा केही नियमहरू बनाउँछौँ । जुस्तै घरमा स्क्रिन-मुक्त क्षेत्रहरू सिर्जना गर्नुहोस्, भोजन कक्ष, शयनकक्षमा फोन प्रतिबन्धित गर्नुहोस्, समय निर्धारण गर्नुहोस्, हरेक दिन कम्तिमा दुइ घण्टा र सप्ताहन्तमा सारा दिन स्क्रिन-मुक्त हुने प्रयास गर्नुहोस् । पारिवारिक गतिविधिहरू बढाउनुहोस् जस्तै, पुस्तक पढ्नु, वनभोजमा जानु, खुला ठाउँमा खेल्नु, सङ्गीत सुन्नु आदि ।
यो साचो हो कि डिजिटल प्रविधिले जीवनलाई सजिलो बनाएको छ, तर यसको दुरुपयोगले हाम्रो खुसी लैजान्छ । डिजिटल डिटोक्स एउटा रिट्रीट होइन, तर सन्तुलित जीवनतर्फको कदम हो ।
प्रत्येक परिवारले यसलाई अपनाउनु पर्छ ताकि हामी हाम्रो सांस्कृतिक जरा, पारिवारिक मूल्य र व्यक्तिगत स्वास्थ्यको रक्षा गर्न सकौं । पहिलेको युगले हामीलाई सम्झाउँछ कि खुशी पर्दामा होइन, बरू सम्बन्ध, प्रकृति र रचनात्मकतामा हुन्छ । हामीले डिजिटल डिटोक्सतर्फ साना-साना कदमहरू चाल्ने प्रयास गर्नुपर्छ । केही समयका लागि फोन टाढा राख्नुहोस्, परिवारसँग समय बिताउनुहोस् र वास्तविक जीवनको आनन्द लिनुहोस् । डिजिटल डिटोक्स व्यक्तिगत मात्र नभई सामाजिक परिवर्तनको माध्यम बन्न सक्छ । स्वस्थ परिवार स्वस्थ राष्ट्रको आधार हो ।
